Мукъаддес Китап: Къадылар
Author: Институт перевода Библии
Date: 2020-01-27T07:59:55.731139+00:00

Мукъаддес Китап

Мукъаддес Китап

1. Тарихий Китаплар
2. Алланынъ Адлары
3. Сёзлюк
4. Узунлыкъ Ольчюлери
5. Сепильген Шейлернинъ Ольчюлери
6. Шингенлик Ольчюлери
7. Агъырлыкъ Ольчюлери
8. Эски Васиет Деври Хронологиясы
9. Ибраим Ве Агъа-къардашларынынъ Эвлятлары

10. Теврат Ве Зебур Китапларында Олгъан Иса Месих Акъкъында Базы Пейгъамберликлер Ве Оларнынъ Беджерилюви

11. Хариталар

Мукъаддес Китап акъкъында

«Мукаддес Китап» деген ад текликте къулланылса да, аслында, бу, китаплар джыйынтыгъыдыр. Бу китапларнынъ джыйынтыгъы – Алланынъ Сёзюдир (къ. юн. библиа сёзю «китаплар» манасыны анълата; шу сёзнен Мукъаддес Китапнынъ ады бутюн дюнья тиллеринде пейда олды). Бу китапны адет-узьре эки къысымгъа болелер: Эски Васиет (Иса пейгъамбер догъмаздан эвель язылгъан китаплар) ве Янъы Васиет (Иса пейгъамбернинъ яшайышынен багълы олгъан заман акъкъында ве Онынъ олюми ве тирилювинден сонъраки девир акъкъында язылгъан китап ве мектюплер).

Мукъаддес Китап башкъа тюрлю де болюне, бу неширде биз тамам шу усулны къулланамыз. Мукъаддес Китапнынъ биринджи джыйынтыгъы Теврат эди. Шу адны Мукъаддес Китапнынъ биринджи беш китабы ташыйлар. Оларнынъ башкъа ады Мусанынъ Беш Китабы я да Мусанынъ Къануны. Булардан сонъ Тарихий китаплар келе, мында Ханаан топрагъына кирген сонъ, Исраиль девлетининъ ильк тарихий вакъиалары тасвир этиле, девлетнинъ мейдангъа келюви ве Исраильнинъ биринджи падишалары акъкъында, озь топрагъындан сюргюн этильген халкънынъ фаджиасы ве сонъраки къайтувы акъкъында айтыла. Бундан сонъ кельген Зебур ве икмет китаплары адлы джыйынтыкъта еудий халкъынынъ шахсий ве ичтимаий литургиясы, эм де земаневий ве осеяткъан несильни огретюв ичюн муим олгъан насиатлар ер ала. Бундан сонъ Пейгъамберлернинъ китаплары келе, оларны бизге Исраиль ве Ехуда девлетлерининъ пйгъамберлери къалдыргъандыр. Бу пейгъамберлер халкъкъа Алланынъ Сёзюни кетире, халкъны арткъа, озь Яратыжысына къайтара ве агъыр мусибетлер вакътында джесарет бере эдилер. Шуны къайд этмек керек ки, юкъарыда айтылгъан китапларнынъ чокусы хронологик тертипте дегиль, адет-узьре мевзулар шекильде ерлештирильгендир. Китаплардаки вакъиалар ве пейгъамберлернинъ хызмети акъкъында тафсилятлыджа хронологик малюмат алмакъ ичюн, Сизлерни хронологик джедвеллерге мураджаат этмеге риджа этемиз, оларны неширимизнинъ сонъунда тапа билесиз. Юкъарыда айтылгъан джыйынтыкълар умумий оларакъ 39 китапны къаплап ала, олар миляттан эвель бир бучукъ бинъ йыл девамында еудий ве арамий тиллеринде чешит муэллифлер тарафындан язылгъандыр. Оларнынъ эсас вазифеси – Алла ве еудий халкъынынъ арасындаки мунасебетлер, сонъра да бутюн инсаниетнен мунасебетлер акъкъында айтып бермектир.

Сонъра кельген 27 китап, эксериетинен къадимий юнанджа язылып, ичине энъ эвеля Инджиль джыйынтыгъыны алалар. Инджильге кирген китаплардан дёрт китап Иса Пейгъамбернинъ аяты, талиматы, олюми ве тирилюви акъкъында икяе этелер. Биринджи бакъышта бу дёрт китап айны вакъиалар акъкъында язылгъан, ве оларнынъ бир чокъ ерлери текрарлана, деген фикир догъмакъ мумкюн. Бир тарафтан бу догърудыр, лякин дёрт айры-айры икяе башкъа-башкъа муэллифлер тарафындан язылып, тек бир дане аятнынъ шаатлары олып келелер ве шунынънен бирликте, олып кечкен вакъиаларнынъ энъ толу тасвирини алмагъа ярдым этелер. Шу дёрт китапнен (бирисининъ догърудан-догъру девамы олгъан) Эльчилернинъ фаалиети китабы сыкъы багълыдыр. Мында Исанынъ кокке котерильгенинден сонъ, месихчилер джемиетининъ биринджи йыллары акъкъында ве Онынъ шегиртлери Рим империясынынъ сакинлери арасында Къуванчлы Хаберни даркъатып башлагъанлары акъкъында айтыла. Къалгъан китаплар Эльчилернинъ язылары адында топланып, озюнинъ ичине Иса Пейгъамбернинъ шегиртлери иманлылар джемиетине ве айры адамларгъа иманларыны пекитмек ве догъру ёлгъа къоймакъ ниетинен, агъыр сынавлардан кечмеге ярдым этмек ичюн язгъан мектюплерни топлай. Джыйынтыкъны Юханнынъ Сырларнынъ ачылувы китабы екюнлей; мында символик бир тиль ярдымынен Алланынъ Онъа къаршы тургъан кучьлерге къаршы гъалебеси тасвирлене.

Мукъаддес Китапнынъ къырымтатар тилине терджимесининъ тарихы

Шимдики заманда, 2016 сенесине къадар, Мукъаддес Китап дюньянынъ бир чокъ тиллерине терджиме этильди. Толусынен беш юз тильден чокъ тиллерге терджимеси бар (шимди дюньяда аман-аман еди бинъ тиль бар деп эсаплана), Китапнынъ базы къысымлары исе эки бинъ тильден зияде тиллерге терджиме этильди.

Бизге белли олгъан къырымтатар тилинде биринджи терджимелер XIV-юнджи асыргъа аиттир. Энъ белли къадимий ядикярлыкъта Кодекс Куманикусте къыпчакъ-къуман-половец тилине биринджи кере терджиме этильген Алланынъ Он Эмирини, Сулейманнынъ Икметли сёзлер китабындан парчаларны, Инджильден алынгъан парчаларны, «Бизим Бабамыз» дувасыны ве Зебурдан алынгъан бир сыра йырларны тапмакъ мумкюн. XVIII-инджи асырнынъ ортасына Марк, Юхан, Матта, Луканен берильген Инджиль аиттир (Къаракъоба метинлери). Бу метинлер шимдики вакъыткъадже толу шекильде келип етмедилер, лякин оларнынъ базы парчалары сакъланып къалгъан. XX-нджи асырнынъ 70-инджи сенелеринде Мукъаддес Китапнынъ къырымтатар тилине терджимесини «Мукъаддес Китапны терджиме институты» башлады. О заман Юнус пейгъамбернинъ китабы терджиме этильди (1978 с.), сонъра Маттанен берильген Инджиль терджиме этилип, нешир этильди (1985 с.). Иш 1990-ынджы сенелери девам эттирильди; о заман 1996 сенеси Озьбекистанда «Эйи Хабер» китабы нешир этильди, онынъ ичине Юхан, Луканен берильген Инджиль, Эльчилернинъ фаалиети ве Якъупнынъ мектюби кирди. Сонъра иш XXI-инджи асырда Къырымда девам этти; бир-бири артындан «Иса Месих акъкъында риваетлер» (2002 с.), «Алланынъ пейгъамберлери» (2005 с.), «Маттанен берильген Инджиль» (2006 с.), «Сулейманнынъ икмети» (Икметли сёзлер ве Джемаат башы, 2008 с.), «Инджиль» (Матта, Марк, Лука, Юхан ве Эльчилернинъ фаалиети, 2008 с.), «Теврат» (Башланув, Чыкъыш, Къануннынъ текрары, 2009 с.) ве «Зебур» (2011 с.) китаплары басылды.

2002-нджи сенесинден башлап 2015-инджи сенесине къадар бу терджименинъ устюнде «Мукъаддес Китапны терджиме институты»нынъ хадимлер группасы «Мукъаддес Китапны биринджи оларакъ терджиме эткенлер» тешкилятынынъ мутехассысларынен берабер иш бирлик яптылар. Терджиманлар группасынынъ огюнде тургъан эсас макъсат – къадимий еудий, арамий ве юнан тиллеринде язылгъан асыл метиннинъ манасыны догъру акс этмек эди.

Бу терджиме япылгъанда, эсас менба оларакъ шимдики заманда энъ нуфузлы деп эсаплангъан метинлернинъ нешири ве тенкъидий аппарат къулланылгъандыр. Къадимий еудий тили ичюн – бу Biblia Hebraica Stuttgartensia, 5-инджи нешир; мында Ленинград Кодекси шеклиндеки Масора метини такъдим этильгендир, бу метин къарарнен м. с. 1000-инджи йылы битирилип, сонъра бир чокъ даа да къадимий олгъан метинлернен тенъештирильди ве догъуртылды. Къадимий юнанджа язылгъан метинлер ичюн исе бойле менба оларакъ Greek New Testament (UBS, 4-юнджи нешир) къулланылды, бу метин толусынен Novum Testamentum Graece, Nestle-Aland 27-нджи неширинен айныдыр. Бу метин бир чокъ къадимий эльязмаларгъа эсасланып тизильди, оларнынъ арасында IV-V асырларгъа аит Синай, Александрия ве Ватикан Кодекслеринден япылды. Бу кодекслерге еудий китапларынынъ (Эски Васиетнинъ) терджимелери де кирди; бу терджимелерге Септуагинта деген ад берильди.

Юкъарыда къайд этильген менбалардан гъайры, терджиманлар озь ишинде эллеринде олгъан Мукъаддес Китапларнынъ башкъа тиллерге япылгъан терджимелеринен иш туттылар, бу терджимелер арасында рус, украин, озьбек, тюрк ве башкъа тиллерге япылгъан терджимелер. Бойле ишнинъ макъсады – метинни даа да яхшы анъламакъ ве терджимелернинъ башкъа вариантларынен таныш олмакъ эди. Бизим базы окъуйыджыларымыз 1876 сенесининъ Синодаль терджимеси деп адландырылгъан ве кениш даркъалгъан Мукъаддес Китапнынъ рус тилине япылгъан терджимесинен таныш олмакъ мумкюнлер. Бизлер терджимелеримизде бу терджимеге мураджаат эткен олсакъ да, оны темель оларакъ къулланмадыкъ. Озюнинъ къыйметине бакъмадан, бу терджиме 150 йыл эвельси япылды; о заманларда терджименинъ башкъа принциплери ишлетиле эди, ве о заманларда базы къадимий менбалар эльде ёкъ эди. Бизим терджимемизде дикъкъат айры бир терджимеге дегиль де, энъ эвеля къадимий менбаларгъа берильди. Лякин сизни ишандырмакъ истеймиз ки, бизим терджимемиз ве Синодаль терджимеси арасында мана джеэттен фаркълар олса биле, бу фаркълар минималь олып, метиннинъ умумий менимсевине тесир этмей.

Метиннинъ мана ве шекли бир къач этаптан ибарет олгъан эр тарафлама тешкерювлерден кечти. Асыл мананынъ догърулыгъындан гъайры, группа бу мананы земаневий, окъуйыджыларгъа анълайышлы олгъан, яхшы эдебий тильде акс эттирмеге гъайрет этти. Биринджи басамакъта, тафсилятлы азырлыкъ ишлери этильген сонъ, къырымтатар тилине терджиме япылды. Сонъ теологик муаррирнинъ тарафындан терджеме къадимий эльязмаларнен тенъештирильди. Экинджи басамакъта Къырымнынъ чешит ерлеринде яшагъан къырымтатарлар да, къадын ве эркеклер, эсли башлы ве яшлар, бильгили ве къырымтатар тилинде агъзавий шекильде субетлешкенлер, терджимени тешкермеге ярдым эте эдилер. Учюнджи басамакъта терджименен филолигик муаррир чалышты. Эр бир басамакъта терджимеге янъы тюзетмелер къошулды. Ишнинъ нетиджесинде терджименинъ эр бир къысмы эльязмаларнен чокъ йыл чалышкъан ве зенгин терджиманлыкъ теджрибеси олгъан консультант тарафындан козетильди.

Мукъаддес Китапнынъ къырымтатар тилине терджимеси он учь йылгъа къадар девам этти.

Ярдымджы материаллар

Бу терджиме ярдымджы материалларнен берабер бериле. Бу материаллар Мукъаддес Китапнынъ асыл метинининъ бир къысмы дегиллер, амма окъуйыджылар даа да яхшы анъласын деп, къошулгъанлар.

Эр бир китаптан эвель кучюк сёз башы кирсетиле, мында тарихий контекст акъкъында, эсас мевзулар акъкъында малюмат, ве сыкъ-сыкъ китапнынъ къыскъа планы бериле. Айры китаплар манаджа къысымларгъа болюнген ве бу къысымларнынъ серлевасы къайд этильгендир, бу серлевалар икяенинъ мевзусы акъкъында къыскъа хабер берелер. Йылдызчыкънен (*) къайд этильген базы сёзлер, фразалар ве аетлерге саифенинъ сонъунда сноскалар бериле; мында анълашылмагъан адлар, сёзлер, медений хусусиетлернинъ манасы анълатыла, я да аетнинъ башкъа манасы бериле. Китапнынъ сонъунда къыскъа сёзлюк бериле; мында базы муим терминлер, анъламлар, базы ад ве джогърафия адлары да анълатыла. Сёзлюктен гъайры, тасвирий менба оларакъ, Ибраим атанынъ несиллер джедвели де бардыр. Къадимий ольчюлерни тасавур этмек ве оларны шимдики ольчюлернен тенъештирмек ичюн, биз ольчюлер джедвелини де кетиремиз. Бундан да гъайры, тасвирий васта оларакъ къадимий дюньянынъ хронология джедвели ве къадимий дюньянынъ хариталары теклиф этиле. Бунъа къошма оларакъ, башкъа материаллар да бардыр. Бу материаллар Сизлерге окъугъан шейлеринъизни даа да яхшы анъламагъа ярдым этер деген умюттемиз.

Нетидже

Мукъаддес Китап – инсаниетнинъ тарихында буюктен-буюк китаптыр, медениет ве иджат этюв сааларынынъ чокъусына тесир эткен дюнья эдебиятынынъ классикасыдыр. Лякин о, энъ эвеля, Алланынъ ве инсаниетнинъ арасында олгъан мунасебетлер тарихыдыр, Онынъ Озю акъкъында вахийи ве Онынъ истегени акъкъындадыр. Биз умют этемиз ки, бу терджиме къырымтатар халкъына бу хазинени ана тилинде ачаджакъ ве инсанларгъа Алланынъ къанунларына коре яшамагъа ярдым этеджектир.

«Мукъаддес Китапны терджиме институты» ве «Мукъаддес Китапны биринджи оларакъ терджиме эткенлер» тешкилятлары терджиманларгъа ве муаррирлерге, бу неширни басып чыкъармагъа ярдым эткенлернинъ эписине озь буюк миннетдарлыгъыны бильдирелер.

Урьмет иле,

«Мукъаддес Китапны терджиме институты» ве «Мукъаддес Китапны биринджи оларакъ терджиме эткенлер»нинъ ишдешлери

Къыскъарувлар

ас. | асыр
б. | баб, я да баблар
бакъ. | бакъынъыз
къ. арам. | къадимий арамий тилинде
къ. еуд. | къадимий еудий тилинде
къ. юн. | къадимий юнан тилинде
къыяс. | къыясланъыз
Мас. | Масора, къадимий еудий эльязма
м. с. | миляттан сонъ, я да Иса пейгъамбер догъмаздан сонъ
м. э. | миляттан эвель, я да Иса пейгъамбер догъмаздан эвель
рус. | рус тилинде
с. | сене, я да сенелер
Септ. | Септуагинта, къадимий юнан терджиме эльязмасы

Тарихий Китаплар

Тарихий Китаплар

1. Къадылар

Къадылар

Къадылар

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21

Къадылар

Къадылар китабы Исраиль къабилелерининъ яшайышында, Ханааннынъ запт этильмесинден башлап, халкъкъа биринджи падишалар укюм этип башлагъанларына къадар, халкънынъ тарихында энъ къыйын заманыны косьтере. Нун огълу Ехошуанынъ китабында тасвирленген истилялар нетиджесинде, Исраиль къабилелери Ханаан халкъларыны топракътан бутюнлей къувмадылар. Бираз вакъыт кечкен сонъ, олар бу халкъларнынъ адетлерине ве путперестлигине коре яшап башладылар, бунынънен Раббини гъазапландырдылар (1.1–2.9).

Китапнынъ эсас къысмы (2.10–16.31) адиселернинъ чокъ керелер текрарлангъан айны арды-сырасыны тасвирлей: халкъ гуна къазана; Алла оны къомшу халкъларнынъ истилясынен джезалай; исраиллилер ярдым къыдырып, Раббиге дува этелер; Рабби, бу белянынъ чаресини тапсын деп, ёлбашчы-къуртарыджыны къоя. Бу ёлбашчылар (къадылар) Алла сайлагъан адамлар эдилер, амма эписи бир гунакяр олып, чокъ шейни янълыш япа эдилер. Онынъ ичюн душманны енъген сонъ, эр шей озь ёлуна къайта эди.

Китапнынъ сонъу, о заман исраиллилер арасында укюм сюрген къарышылыкъны, «эр кес озюне акълы деп корюнген шейни япкъаныны» айрыджа къайд эткен эки шефкъатсыз эпизоднен бите (17–21 баблар).

Исраиллилер Ханаан топрагъы ичюн дженк этелер (1 б.) Алла исраиллилерни къадылар ярдымынен къорчалай (2–3 б.). Девора исраиллилер тарафында дженк эте (4–5 б.). Къады Гидон 300 аскернен мидьянлыларнынъ буюк ордусыны енъе. Авимелек (6–9 б.). Исраильнинъ чешит къадылары (10–12 б.). Шимшон Алладан аджайип кучь ала ве фелестинлилерни ура (13–16 б.). Микъа ве онынъ путлары. Биньяминлилернен ветан дженки (17–21 б.).

1

Ехуда ве Шимеон ханаанлыларнен дженк эте

1^1+Ехошуанынъ олюминден сонъра, Исраиль огъуллары РАББИни чагъырып, Ондан:

– Ханаанлыларгъа къаршы бизден ким биринджи чыкъаджакъ? – деп сорадылар.

2РАББИ оларгъа:

– Ехуда чыкъаджакъ. Мен энди топракъны онынъ къолуна бердим, – деди.

3Ехуда агъасы Шимеонгъа риджа этип:

– Айды, топракъ пайыма меннен берабер кирип, ханаанлыларнен дженк этейик. Мен де сенинъ топракъ пайынъа кирмеге ярдым этеджегим, – деди. Шимеон разы олып, онен берабер кетти.

4Ехудалылар чыкъты, ве РАББИ оларнынъ къолуна ханаанлыларны ве перизлилерни берди. Безек шеэринде оларнынъ он бинъини къырып ташладылар. 5+Безекте олар Адоний-Безекнен расткельдилер, онен дженклештилер ве ханаанлыларны ве перизлилерни енъдилер. 6Адоний-Безек къачып башлады, лякин олар онынъ артындан къувдылар, оны туттылар ве аякъларынынъ ве къолларынынъ баш пармакъларыны кесип ташладылар. 7+О заман Адоний-Безек:

– Аякъларынынъ ве къолларынынъ баш пармакълары кесик етмиш падиша меним софрам тюбюнде отьмек уфакъларыны топлай эдилер. Мен япкъанымны энди Алла манъа япты, – деди.

Сонъ оны Ерусалимге кетирдилер, ве о, анда ольди.

8+Ехуда огъуллары Ерусалимге къаршы дженк эттилер ве оны запт этип, къылычтан кечирдилер. Сонъра шеэрни якътылар. 9Бундан сонъ Ехуда огъуллары дагъларда, Негев еринде ве алчакълыкъта яшагъан ханаанлыларгъа къаршы дженк эттилер. 10+Сонъ Хевронда яшагъан ханаанлыларгъа къаршы чыкътылар. Хевроннынъ эвельки ады Кирьят-Арба эди. Анда олар Шешай, Ахиман ве Талмайны енъди. 11+Андан чыкъып, ехудалылар Девир сакинлерине къаршы кетти. Девирнинъ эвельки ады Кирьят-Сефер эди.

12+– Кимде-ким Кирьят-Сеферге уджюм этип оны алса, шу адамгъа къызым Акъсаны апай оларакъ береджегим, – деди Къалев.

13Кирьят-Сеферни Кеназнынъ огълу Отниэл алды. Кеназ Къалевнинъ къардашы эди. Къалев Отниэлге къызы Акъсаны апай оларакъ берди.

14Бир кунь Акъсаны бабасындан тарла сорамагъа огреттилер. О, бабасынынъ янына кельди. О, эшектен тюшкен сонъ, Къалев ондан:

– Не истейсинъ? – деп сорады. 15Акъса онъа:

– Манъа бир бахшыш бер. Сен манъа Негевде топракъ бердинъ, энди сув чокъракъларыны да бер, – деди.

Бабасы онъа юкъары ве ашагъы сув чокъракъларыны да берди.

16+Мусанынъ къайнатасы олгъан кенлининъ огъуллары Ехуда огъулларынен берабер Пальмалар Шеэринден чыкъып, Ехуда сахрасына ёл алдылар. Сахра Араднынъ янындаки Негевде ерлешкен эди. Мында келип, олар ерли халкънынъ арасында ерлештилер.

17Ехудалылар, къардашлары олгъан Шимеон къабилесинен берабер чыкъып, Цефатта яшагъан ханаанлыларны къырдылар. Шеэрни исе бутюнлей ёкъ эттилер. Шунынъ ичюн о шеэр Хорма[*] адландырылды. 18Бундан гъайры Ехуда даа Гъаза шеэрини ве этрафындаки топракъларыны, Ашкелон шеэрини ве этрафындаки топракъларыны, Экрон шеэрини ве этрафындаки топракъларыны запт этти. 19+РАББИ ехудалыларнен берабер эди, ве олар дагъларны къолуна алдылар. Лякин вадийнинъ сакинлерини къувып оламады, чюнки оларнынъ демир арабалары бар эди.

20+Хеврон шеэрини, Мусанынъ сёзюне коре, Къалевге бердилер. Андан о, Анакънынъ учь огълуны къувалап чыкъарды. 21+Лякин Биньямин огъуллары Ерусалимде яшагъан евуслыларны къуваламадылар. Евуслылар Биньямин огъулларынен берабер аля даа Ерусалимде яшамакъталар.

Эфраим ве Менашше къабилелери Бет-Эль шеэрини запт этелер

22Юсуф огъуллары Бет-Эль шеэрине къаршы чыкътылар. РАББИ оларнен берабер эди. 23+Олар Бет-Эльни козетип башладылар. (Шеэрнинъ эвельки ады исе Луз эди.) 24+Козеткен адамлар шеэрден чыкъаяткъан бирисини корип, онъа:

– Бизге шеэр ичине киришни косьтер, ве биз санъа мерамет этермиз, – дедилер.

25Адам оларгъа шеэрге насыл кирмек мумкюн олгъаныны косьтерди, ве олар бутюн шеэр адамларыны къылычтан кечирдилер. Шу адамны ве сойларыны исе йибердилер. 26Шу адам хитлилернинъ топракъларына кетип, шеэр къурды, адыны да Луз къойды. Шимдиге къадар бу ад – шеэрнинъ адыдыр.

Исраиллилер арасында къалгъан ханаанлылар

27+Менашше огъуллары Бет-Шеан шеэрининъ ве этрафындаки койлернинъ сакинлерини къувмады. Эм Таанакънынъ ве этрафындаки койлернинъ сакинлерини, Дор шеэрининъ ве этрафындаки койлернинъ сакинлерини, Ивлеам шеэрининъ ве этрафындаки койлернинъ сакинлерини, эм де Мегиддо шеэрининъ ве этрафындаки койлернинъ сакинлерини къуваламады. Шу ерлерде ханаанлылар яшап къалдылар. 28Исраиль кучьке кирген сонъ, исраиллилер ханаанлыларны агъыр иш беджермеге меджбур эттилер, лякин оларны яшагъан ерлеринден къувмадылар.

29+Эфраим къабилеси де Гезерде яшагъан ханаанлыларны къувмады. Ханаанлылар оларнынъ арасында Гезерде яшадылар.

30Зевулун къабилеси де Китрон ве Нахалол сакинлерини къувмады. Ханаанлылар оларнынъ арасында яшап, оларнынъ агъыр ишлерини яптылар.

31+Ашер къабилеси де Акъкъо, Сидон ве Ахлав, Акъзив, Хелва, Афик ве Рехов сакинлерини къувмады. 32Ашер огъуллары шу топракъларнынъ сакинлери олгъан ханаанлылар арасында яшады, чюнки оларны къувмады.

33+Нафталий къабилеси де Бет-Шемеш ве Бет-Анат сакинлерини къувмады. Олар шу топракъларнынъ сакинлери олгъан ханаанлылар арасында яшадылар, ве Бет-Шемеш ве Бет-Анат сакинлери оларнынъ агъыр ишлерини яптылар.

34+Аморлылар Дан огъулларыны дагъларда къападылар ве оларгъа вадийге тюшмеге ёл бермедилер. 35Аморлылар Хар-Херес, Аялон ве Шаалвим шеэрлеринде къалдылар. Лякин Юсуф огъуллары аморлыларны бойсундырды, ве олар агъыр иш беджермеге башладылар. 36+Аморлыларнынъ сынъыры Акъреплер тёпелигинден ве Села шеэринден юкъарыгъа кете эди.

2

Раббининъ Мелеги Бохим шеэринде

2^1+Алланынъ Мелеги Гилгалдан Бохим шеэрине келип:

– Мен сизни Мысырдан чыкъарып, бабаларынъызгъа бермеге ант эткен топракъларгъа алып кельдим. «Мен сизлерге берген васиетимни бир вакъыт бозмам. 2+Сизлер де о ерлернинъ сакинлеринен шартнаме япманъыз, оларнынъ къурбан ерлерини бозып ташланъыз», – дедим. Лякин сиз Меним сёзюмни динълемединъиз. Сизлер не яптынъыз я? 3+Шунынъ ичюн Мен бойле айтам: «Мен оларны сизден къувмам, олар сизге тузакъ оладжакъ, оларнынъ аллалары да сизге къапкъан оладжакъ», – деди.

4Алланынъ Мелеги бу сёзлерни Исраиль огъулларына айткъан сонъ, халкъ къычырып агълап башлады.

5Шу вакъыттан берли шу ернинъ ады Бохим[*] олды. Анда халкъ РАББИге къурбан чалды.

Исраиль Раббининъ догъру ёлундан урула

6Ехошуа халкъны йиберген сонъ, Исраиль огъуллары эр кес озь топракъ пайыны, топракъ мирасларыны алмакъ ичюн даркъалды. 7Ехошуа яшагъан вакъытта, Ехошуадан сонъ къалгъан ве РАББИнинъ Исраильге япкъан улу ишлерини корьген акъсакъалларнынъ вакъытларында халкъ РАББИге ибадет эте эди. 8РАББИнинъ къулу Нун огълу Ехошуа 110 яшында кечинди, 9+оны Гъааш дагъынынъ шималь янында, Эфраим дагъында, Тимнат-Херес шеэринде, онынъ озь топракъ пайында дефн эттилер. 10+Ехошуанынъ заманларында яшагъан несиль олип, баба-деделерине къошулгъан сонъ, башкъа несиль дюньягъа кельди. Олар РАББИни ве РАББИнинъ Исраиль ичюн япкъан ишлерини бильмей эдилер. 11+О вакъыт Исраиль огъуллары РАББИнинъ огюнде ярамай ишлер япып ве Баал путларына хызмет этип башладылар. 12+Оларны Мысыр топракъларындан чыкъаргъан бабаларынынъ Алласы РАББИни унуттылар. Олар башкъа аллаларгъа бакъып башладылар, чевре-четинде яшагъан халкъларнынъ аллаларына табынып башладылар ве бойле этип РАББИни ачувландырдылар. 13+РАББИни къалдырып, Баал ве Ашторет[*] путларына хызмет эттилер.

14+РАББИнинъ гъазабы Исраильге къаршы алевленди. О, исраиллилерни ёлбасар айдутларнынъ къолларына берди, ве олар исраиллилерни таладылар. РАББИ исраиллилерни чевре-четлеринде олгъан душманларгъа сатты, ве олар душманларнынъ къаршысында турып оламадылар. 15+Къайда бармасынлар, РАББИнинъ къолу оларгъа зарар кетире эди. РАББИ дегени киби, оларгъа ант эткени киби япты. Исраиллилер пек хорландылар.

Къадыларнынъ тайинленюви

16РАББИ исраиллилерге къадыларны къойды. Къадылар оларны талагъан айдутлардан къуртара эдилер. 17+Лякин исраиллилер къадыларгъа да къулакъ асмадылар, ороспу киби олып, башкъа аллаларнынъ пешинден кетип, оларгъа табына башладылар, РАББИнинъ эмирлерине бойсунып юрген бабаларынынъ ёлундан тезден урулдылар, бабалары киби япмадылар. 18+РАББИ оларгъа къадылар къойгъанда, РАББИ Озю къадыларнен берабер эди ве къадыларнынъ омрю бою оларны душманларындан къуртара эди, чюнки эзиет чекип, къыйналып инъильдегенлерини эшиткен РАББИ оларны аджый эди. 19Лякин къадынынъ олюминден сонъ, олар кене бабаларындан бетер ишлер япа, башкъа аллаларгъа бойсуна, оларгъа хызмет эте ве ибадет эте эдилер. Олар озь ярамай ишлеринден вазгечмейип, яман ёллардан юре эдилер.

Раббининъ гъазабы

20Энди РАББИ Исраильге зияде гъазапланды ве:

– Бу халкъ, оларнынъ бабаларына берген васиетимден вазгечип, Меним сёзлеримни динълемегени ичюн, 21+Мен, Ехошуа ольгенде къуваланмайып къалгъан ич бир халкъны къувмам. 22Мен олардан файдаланып, Исраильни сынайджагъым: бабалары киби, РАББИнинъ ёлуны къавий тутып юреджеклерми, ёкъмы? – деди.

23Ве РАББИ бу халкъларны къалдырды, оларны тезден къувмады ве Ехошуанынъ къолуна бермеди.

3

Къувулмагъан халкълар

3^1+Ханаан дженклери акъкъында бильмеген бутюн исраиллилерни сынамакъ ичюн, РАББИ къалдыргъан халкъларнынъ адлары будыр 2(РАББИ буны, дженк не олгъаныны бильмеген Исраиль огъулларынынъ келеджек несиллери дженк не олгъаныны бильсин ве дженклешмеге огренсинлер деп, япты): 3беш дане Фелестин падишасы, ханаанлыларнынъ эписи, сидонлылар ве Баал-Хермон дагъындан Лево-Хаматкъа къадар Ливан дагъларында яшагъан хивлилердир. 4Бу халкълар сагъ къалдырылгъан. Олардан файдаланып, РАББИ Исраильни сынамагъа ве, исраиллилер бабаларына Мусадан берильген эмирлерге бойсунаджакълармы, ёкъмы, бильмеге истеди.

5Исраиль огъуллары ханаанлылар, хитлилер, аморлылар, перизлилер, хивлилер ве евуслылар арасында яшай эдилер, 6+оларнынъ къызларыны озьлерине апай оларакъ алып, озь къызларыны оларнынъ огъулларына бере эдилер ве оларнынъ аллаларына хызмет эте эдилер.

Отниэл

7+Исраиль огъуллары РАББИнинъ огюнде пек ярамай шейлер яптылар, Алласы олгъан РАББИни унуттылар, Баал ве Ашторет путларына хызмет эттилер. 8РАББИнинъ гъазабы пек къозгъады. О, исраиллилерни Арам-Нахараим падишасы Хушан-Ришатаим къолуна берди. Исраиль огъуллары Хушан-Ришатаимге секиз йыл хызмет эттилер. 9+Сонъ Исраиль огъуллары къычырып, РАББИден ярдым истеди. РАББИ Исраиль огъулларына къуртарыджы берди. Бу, Къалев къардашы Кеназнынъ огълу Отниэл эди.

10+Отниэлде РАББИнинъ Руху бар эди. Ве о, Исраильнинъ къадысы эди. О дженкке чыкъты, ве РАББИ Арам падишасы Хушан-Ришатаимни онынъ къолуна берди, ве о Хушан-Ришатаимни енъди.

11Къыркъ йыл девамында шу ерлерде тынчлыкъ эди. Сонъ Кеназ огълу Отниэл ольди.

Эхуд

12Исраиль огъуллары кене РАББИнинъ огюнде ярамайлыкъ япып башладылар. РАББИ, шу ярамай ишлери ичюн, Моав падишасы Эглонны исраиллилерден къуветли япты.

13Эглон аммонлылар ве амалеклилерни топлап, дженкке чыкъты ве исраиллилерни енъди, Пальмалар Шеэрини запт этти.

14Исраиль огъуллары Моав падишасы Эглонгъа 18 йыл девамында хызмет эттилер. 15+Сонъ Исраиль огъуллары къычырып, РАББИден ярдым истедилер, ве РАББИ оларгъа къуртарыджы Эхудны берди. Солакъай Эхуд биньяминли Геранынъ огълу эди. Исраиллилер Эхуддан Моав падишасы Эглонгъа бахшышлар йибердилер. 16Эхуд озюне ярым метр[*] узунлыкъта эки тарафы кескин къылыч ясады. Къылычны урбасынынъ тюбюнден, сагъ янбашы тарафындан белине такъты. 17Сонъ Моав падишасы Эглонгъа бахшышларны алып барды. Эглон пек семиз бир киши эди. 18Эхуд, эписи бахшышларны такъдим этип, оларны кетирген кишилерни озгъаргъан сонъ, 19озю Гилгалдаки эйкель путларындан къайтып келип, падишагъа:

– Падиша, меним санъа лафым бар, – деди. Падиша:

– Сус, – деди. Янындакилер чыкъып кеттилер. 20Эхуд онынъ янына якъынлашты. Падиша айры серинчик бир юкъары одада отура эди. Эхуд:

– Меним санъа Алладан сёзюм бар, – деди.

Эглон тахтындан турды. 21Эхуд сол къолуны узатып, сагъ янбашындан къылычыны чыкъарды да, онынъ къурсагъына саплады. 22Ойле саплады ки, къурсагъына тап къылычнынъ сапы кирип кетти. Падишанынъ ич ягъы къылычны къапатты. Эхуд къылычыны чыкъармайып, арттаки къапудан кечти. 23Сонъ аяткъа чыкъып, оданынъ къапусыны къапатып килитледи.

24Эхуд чыкъкъан сонъ, Эглоннынъ къуллары келип, не корьсюнлер, оданынъ къапусы къапалы.

– О, мытлакъа юкъары одададыр, бир аджети чыкъкъандыр, – дедилер олар. 25Баягъы вакъыт бекледилер, тап утандылар, сонъ къапуны кимсе ачмагъаныны корип, анахтарны алдылар да, къапуны ачтылар. Мында исе эфендилери ерде олю ята эди.

26Хызметчилер не олгъаныны анъламайып отургъан вакъытта Эхуд чыкъып кетти, эйкель путларынынъ янындан кечти ве Сеира шеэрине къачып къуртулды.

27+Эхуд келип, Эфраим дагъында бору чалды, ве Исраиль огъуллары онен берабер дагъдан тюштилер. Эхуд оглеринде кетмекте эди. 28+О, оларгъа:

– Меним артымдан юрюнъиз. РАББИ моавлы душмаларынъызны къолунъызгъа берди, – деди.

Исраиллилер онынъ артындан кетип, Иордан озениндеки Моавгъа кечит ёлуны къолуна алдылар, ве кимсеге кечмеге ёл бермедилер, 29он бинъге якъын моавлыларны ольдюрдилер. Моавлыларнынъ эписи кучьлю ве сагълам акъайлар эди, лякин кимсе къачып къуртулмады. 30Бойле этип, моавлылар Исраильге бойсундылар, ве шу ерлерде 80 йыл девамында тынчлыкъ девам этти.

Шамгъар

31+Эхуддан сонъ Анат огълу Шамгъар кельди. О, 600 фелестинлини сюйрю таякънен ольдюрди. О да Исраильни къуртара эди.

4

Девора ве Баракъ

4^1+Эхуднынъ олюминден сонъра, исраиллилер РАББИнинъ огюнде кене ярамайлыкъ япып башладылар. 2+Шунынъ ичюн РАББИ оларны Хацорда укюмдарлыкъ эткен Ханаан падишасы Явиннинъ къолуна сатты. Онынъ орду башлыгъы Харошет-Хагоим шеэринде яшагъан Сисера эди.

3Исраиллилер кене къычырып, РАББИден ярдым сорадылар. Сисеранынъ 900 демир дженк арабасы бар эди, ве о, исраиллилерни 20 йылдан берли мушкюль эзиетлей эди.

4О заманларда Исраильнинъ къадысы Лаппидотнынъ апайы, Девора адлы пейгъамбер апай эди. 5О, Эфраим дагъларында, Рама ве Бет-Эль арасындаки Деворанынъ Пальмасы тюбюнде яшай эди, ве Исраиль огъуллары онъа судгъа келе эдилер.

6+Девора Кедеш-Нафталийден Авиноам огълу Баракъны чагъырып, онъа:

– Исраильнинъ Алласы РАББИ санъа бойле буюра: бар, Тавор дагъына котериль, озюнънен берабер Нафталий ве Зевулун огъулларындан 10 000 киши ал. 7+Мен Явиннинъ орду башы олгъан Сисераны Кишон вадийине озь дженк арабаларынен ве ордусынен берабер санъа алып кетиририм ве оны сенинъ къолунъа берерим, – деди.

8Баракъ онъа джевап берип:

– Эгер сен меннен берабер кетсенъ, мен кетерим. Эгер кетмесенъ, мен бармам, – деди.

9– Мен сеннен кетерим, – деди Девора. – Лякин ойле олса, санъа шурет олмаз. РАББИ Сисераны къадыннынъ къолуна береджек!

Бундан сонъ Девора Баракънен берабер Кедеш шеэрине кетти. 10Анда Баракъ Кедешке Нафталий ве Зевулун огъулларыны чагъыртты. Онынъ башчылыгъы алтында 10 000 аскер топланды. Девора да оларнен берабер кетти.

11+О заманларда кенли Хевер кенлилерден, Мусанынъ къайнатасы олгъан Ховавнынъ огъулларындан айрылып, Кедеш якъынларындаки Цаананним эменининъ тюбюнде чадырларыны ерлештирди.

12Авиноам огълу Баракъ Тавор дагъында ерлешкен, деген хаберни Сисерагъа еткиздилер. 13Сисера бутюн дженк арабаларыны – 900 демир арабасыны – топлады ве эписи аскерлерини Харошет-Хагоимден Кишон вадийине кетирди. 14Девора Баракъкъа:

– Айды, илери бас! РАББИ Сисераны сенинъ къолунъа берген кунь кельди. Сенинъ огюнъде РАББИ Озю кете! – деди.

Баракъ 10 000 аскеринен Тавор дагъындан энди. 15+РАББИ ойле япты ки, Баракъ къылычнен Сисераны ве онынъ дженк арабаларыны, бутюн ордусыны къоркъузып шашырды. Сисера арабасындан секирип къачты. 16Баракъ онынъ дженк арабаларыны ве ордусыны тап Харошет-Хагоимге къадар къувалады. Сисеранынъ бутюн аскерлери къылычтан ольди, бириси сагъ къалмады.

17Сисера кенли Хевернинъ апайы Яэльнинъ чадырына къачып кельди, чюнки кенли Хевернинъ сою ве Хацор падишасы Явиннинъ арасында барышыкъ шартнамеси тизильген эди. 18Яэль Сисераны къаршылап:

– Кир, кир, эфендим! Кир, къоркъма! – деди.

Сисера онынъ чадырына кирди. Къадын онынъ устюни ёргъаннен орьтти.

19Сисера сув сорап:

– Манъа бираз сув бер! Сувсадым, – деди.

Къадын сют сакълангъан мешин торбаны чезип, Сисераны ичирди ве кене устюни ёргъаннен орьтти.

20– Чадырнынъ къапусында тур, – деди Сисера. – Эгер бир кимсе келип, сенден: «Мында бирде-бир акъай бармы?» – деп сораса, «Кимсе ёкъ», – деп джевап бер.

21Сисера ёргъунлыкътан юкълап къалды. Хевернинъ апайы Яэль, чадырны пекиткен къазыкъны ве чёкючни алып, яваштан Сисеранынъ янына кельди ве къазыкъны Сисеранынъ чекесине къакъып къойды – оны ерге мыхлады. Сисера шу дакъкъасы да ольди.

22Сисеранынъ артындан къувалап кельген Баракъ пейда олгъанда, Яэль онынъ алдына чыкъты да:

– Кель, санъа сен къыдыргъан адамны корьсетейим, – деди.

Баракъ киргенде, не корьсюн: Сисера олю ята. Чекесине исе къазыкъ мыхлангъан.

23Шу куню РАББИ исраиллилерге Ханаан падишасы Явинни бойсундырды.

24Бундан сонъ исраиллилер оны эп сыкъыштыра-сыкъыштыра, ахыры, Ханаан падишасы Явинни ер юзюнден ёкъ эттилер.

5

Девора ве Баракънынъ йыры

5^1Шу куню Девора ве Авиноамнынъ огълу Баракъ бойле тюркю йырладылар:

2Ёлбашчылары Исраильни алып кеткенде,
халкъ дженкке чыкъкъанда,
РАББИге шукюрлер этинъиз!
3Эй, падишалар, динъленъиз,
укюмдарлар, эшитинъиз!
Мен йырлайджагъым,
РАББИге йырлайджагъым!

Исраильнинъ Алласы олгъан РАББИге чалгъы чаладжагъым!

4+РАББИ, Сен Сеирден кельгенде, Эдом тарлаларындан кельгенде,
ер юзю титреди, коклерден ягъмурлар ягъды,
булутлар сувларыны тёкти.
5+РАББИнинъ огюнде дагълар титреди,

Исраиль Алласы олгъан РАББИнинъ огюнде Синай титреди!

6+Анат огълу Шамгъарнынъ заманларында,

Яэльнинъ куньлеринде ёллар бом-бош олды,
ёлджулар айланчыкъ ёллардан кете эдилер.

7Исраильнинъ койлеринде ич бир адам ёкъ эди.

Олар гъайып олып кетти.

Сонъ мен, Девора, пейда олдым,

Исраильде мен, бир ана, пейда олдым!

8+Олар янъы аллаларны сайлап алды,
шунынъ ичюн шеэрлернинъ къапусына дженк кельди!

Къыркъ бинъ исраиллининъ
къылыч ве къалкъанлары къайда къалды?

9Юрегим Исраиль ёлбашчыларына,
аскерликке кеткен Исраиль халкъына ынтыла!

РАББИни шуретленъиз!

10Эй, бем-беяз эшеклерде кеткенлер, паалы эгерлерде отургъанлар,
ёллардан джаяв кеткенлер, дикъкъат этинъиз!

11Къуюлар янында сюрюлерни больген адамларнынъ сеслери

РАББИнинъ къусурсыз ишлери акъкъында йырлайджакълар,

Исраиль ёлбашчыларынынъ ишлери акъкъында айтаджакълар!

О заманда РАББИнинъ халкъы шеэрлернинъ къапуларына келеджек!

12+Тур, Девора, тур! Тур, тур, тюркю йырла!

Тур, Баракъ! Авиноам огълу, эсирлеринъни алып кель!

13Сагъ къалгъан йигитлер мырзаларгъа кельди,
манъа РАББИнинъ халкъы кельди, кучьлю аскерлер кельди!

14+Эфраимден Амалекнинъ топрагъында яшагъанлар кельди,
сенинъ артынъдан Биньямин сенинъ халкъынънен кельди!

Макирден ёлбашчылар кельди,

Зевулундан реберлернинъ таякъларыны алгъанлар кельдилер!

15Йиссакъар ёлбашчылары – Деворанен берабер!

Йиссакъар ве Баракъ вадийге джаяв ашыкъты!

Рубеннинъ сойлары тюшюнджелерге далгъан.

16Чобан къавалыны динълеп, къошлар янында не отурасынъ?

Рубен сойлары терен тюшюнджелерге далгъан.

17+Гилад Иорданнынъ артында къалды,

Дан нечюн гемилерде ерлешти?

Ашер денъиз ялысында ерлешкен,
корьфезлерде къалгъан.

18+Зевулун олюмге къаршы чыкъты,
юксеклерде, дагъларда Нафталий ойле де япты!

19+Мына падишалар дженкке чыкъты.

Танаакъ янында, Мегиддо сувларынынъ янында

Ханаан падишалары дженкке чыкъты,
лякин кумюш чайпап аламадылар!

20Йылдызлар коклерден дженкке кириштилер,
коклерден чыкъып, Сисеранен дженк эттилер!

21+Кишон дерьясы оларны сюрип атты,
къадимий дерья Кишон буны япты.

Меним джаным, илери юр! Къуветли ол!

22Атлар туякъларынен ерни урдылар,
къудретли атлар чаптылар.

23РАББИнинъ Мелеги эмир этти:

– Мероз шеэрини лянетленъиз!

Эписи сакинлери лянет олсун!

Олар РАББИге ярдымгъа кельмедилер,
къудретлилерге къаршы чыкъып ярдым этмедилер!

24+Кенли Хевернинъ апайы Яэль
къадынлар арасында багъышлансын!

Чадырларда яшагъан къадынлар арасында багъышлансын!

25+Сисера сув сорады – Яэль онъа сют берди,
мырзаларгъа ляйыкъ мешребеде онъа къаймакъ кетирди.

26+Сонъ къолуна къазыкъны, сагъ элине – ишчилернинъ чёкючини алды
ве Сисераны урды, онынъ башыны ярды,
ярды, чекесини тешти!

27Акъай аякълары тюбюне йыкъылып, ятты,
аякълары тюбюне йыкъылды.

Къайда эгильген олса, анда да олип йыкъылды.

28Сисеранынъ анасы пенджереден бакъа,
агълап, пенджере пармакълыгъындан къычыра:

«Нечюн кельмей онынъ дженк арабасы?

Арабаларынынъ тапырдысы нечюн кеч къалды?»

29Акъыллы ханымлары онъа шойле дей,
озю-озюне ойле джевап бере:

30«Дженкте тюшкен авны пайлашалар.

Эр аскерге бирер я экишер къыз!

Сисеранынъ авы – ренкли басмалар,
ренкли, орьнекли басмалар.

Ишлемели, орьнекли басмадан эки кийим – дженкте къазанылгъан малдыр!»

31+Я РАББИ, бутюн душманларынъ ёкъ олсун!

РАББИни севгенлер исе кунешке бенъзей,
кучь толу чыкъкъан кунешке бенъзей!

Бундан сонъ 40 йыл девамында мемлекет тынч яшады.

6

Гидон

6^1+Исраиллилер кене РАББИнинъ огюнде ярамай ишлер япып башладылар, ве РАББИ оларны еди йылгъа мидьянлыларнынъ къолуна берди. 2Мидьянлыларнынъ эзиети исраиллилер ичюн пек къатты эди. Шунынъ ичюн исраиллилер озьлерине дагъларда сакъланмагъа ерлер яптылар, къобалар ве пекинген ерлер къурдылар.

3Исраиллилернинъ экин вакъты битти, дегенде, мидьянлылар, оларнен бирликте амалеклилер ве шаркъий къабилелер де келе эдилер. 4+Исраиллилернинъ топракъларында таборыны ерлештирип, бутюн ерлерде, тап Гъазагъа баргъандже бутюн махсулларны ёкъ эте эдилер. Исраиллилерге не аш, не къой, не бугъа, не эшек къалдыра эдилер. 5Олар озь айван сюрюлеринен, озь чадырларынен, сарынчкъа киби чокъ олып басып келе эдилер. Оларнынъ ве девелерининъ сайысы ёкъ эди. Келип, бутюн мемлекетни дарма-дагъын эте эдилер.

6Мидьянлыларнынъ баскъынларындан чыр-чыплакъ къалгъан исраиллилер РАББИден имдат сорамагъа башладылар. 7Исраиллилер РАББИден мидьянлыларгъа къаршы ярдым сорап башлагъанда, 8О, исраиллилерге бир пейгъамбер ёллап, пейгъамбер оларгъа:

– Исраильнинъ Алласы, РАББИ шойле дей: «Мен сизлерни Мысырдан чыкъардым, сизлерни къуллукъ эвинден азат эттим, 9+мысырлылардан ве бутюн залымларынъыздан къуртардым! Оларны сизден къувып йибердим, сизге топракъларыны бердим! 10Мен сизлерге айттым: “Мен – РАББИ, сизинъ Алланъыз! Аморлыларнынъ топракъларында яшап, оларнынъ аллаларына табынманъыз”. Лякин сиз Мени динълемединъиз!» – деди.

11+РАББИнинъ Мелеги келип, Авиэзер союндан олгъан Ёашнынъ Офрадаки эмени тюбюнде отурды.

Тамам шу вакъытта Ёашнынъ огълу Гидон богъдайны арманлай эди. Мидьянлылар оны корьмесин деп, юзюм эзген ерде арманлай эди. 12РАББИнинъ Мелеги онъа келип:

– Эй, джесюр аскер! РАББИ сеннен! – деди.

13+Гидон джевап берип:

– Багъышларсынъ, эфендим, – деди. – РАББИ бизнен олса, не ичюн биз бойле шейге огърадыкъ? Бабаларымыз бизге айткъан муджизелер къайда? Бабаларымыз РАББИ бизни насыл Мысырдан алып чыкъкъаны акъкъында айта эдилер! Шимди исе РАББИ бизни къалдырып, мидьянлыларнынъ къолуна берди!

14РАББИ онъа бакъты да:

– Къудретинънен бар да, Исраильни мидьянлылардан азат эт! Мен сени ёллайым, – деди.

15+Гидон исе:

– Багъышларсынъ, эфендим, лякин мен насыл этип Исраильни мидьянлылардан азат этейим? Союм Менашше сойлары арасында энъ сонъкиси, мен де къорантамда энъ кичиким, – деди.

16+РАББИ онъа:

– Мен сеннен оладжагъым. Сен мидьянлыларны, санъки бир адамны киби, енъеджексинъ, – деди.

17+Гидон риджа этти:

– Эгер мен Сенинъ козюнъ огюнде мерамет къазангъан олсам, меннен керчектен де Сен лакъырды эткенинънинъ бир бельгисини бер. 18+Мен къайтып кельмегендже, кетме, мен бир бахшыш кетирип, Санъа берерим.

– Мен мында отурып сени беклерим, – деди Мелек.

19Гидон кетип, улакъ этини пиширди, ярым чувал[*] ундан маясыз пишкен пителер япты. Этни сепетке къойды, шорбасыны къазанчыкъкъа къойды ве эписини терек астында отургъан мусафирге алып кельди.

20+– Этни ве пителерни шу таш устюне къой, шорбасыны исе ерге тёк, – деди Алланынъ Мелеги.

Гидон ойле де япты. 21+РАББИнинъ Мелеги къолундаки таягъынынъ уджунен эт ве пителерге тийди – таштан алев чыкъты ве этнен пителерни якъты! РАББИнинъ Мелеги исе козьден гъайып олды.

22+О заман Гидон бу РАББИнинъ Мелеги олгъаныны анълады.

– Ах, РАББИ-ТААЛЯм! – деп инъледи Гидон. – Мен РАББИнинъ Мелегини козьме-козь корьдим!

23Лякин РАББИ деди:

– Къоркъма, санъа селямет олсун! Сен ольмейджексинъ.

24Шу ерде Гидон РАББИге къурбан ерини къурды ве шу къурбан ерине Яхве-Шалом[*] деген ад къойды. О шимдигедже Авиэзер союнынъ Офра ериндедир.

25Шу геджеси РАББИ Гидонгъа:

– Бабанънынъ экинджи бугъасыны, еди йыллыкъ бугъаны ал. Бабанънынъ Баал къурбан ерини боз ве анда тургъан Ашера путуна табынма дирегини кесип ташла. 26Шу къаянынъ тёпесинде кереги киби Алланъ олгъан РАББИге къурбан ерини къур. Экинджи бугъаны алып, къурбан чал ве бутюнлей якъ, одуны исе сен бычкъан Ашера тереклери олсун, – деди.

27Гидон озь хызметчилеринден он кишини алды ве РАББИ онъа эмир эткени киби япты. Амма буларнынъ эписини куньдюз дегиль, гедже япты, чюнки эм бабасынынъ сойларындан, эм шеэрнинъ башкъа сакинлеринден къоркъа эди. 28Сабасы шеэрнинъ сакинлери эрте турса, не корьсюнлер: Баалнынъ къурбан ери бозулгъан, янында тургъан Ашера путуна табынма диреги йыкътырылгъан. Янъы къурулгъан къурбан еринде исе экинджи бугъа къурбан чалынгъан ве бутюнлей якъылгъан.

29Адамлар бири-биринден:

– Буны ким япты? – деп сорадылар. Къыдырды-къыдырдылар, ахыры, буны Ёаш огълу Гидон япкъаныны бильдилер.

30Шеэр сакинлери Ёашкъа бойле дедилер:

– Огълунъны бизге бер, о ольмек керек. О, Баал ичюн къурбан ерини бозды, янында тургъан Ашера дирегини йыкътырды.

31Лякин Ёаш чевре-четинде тургъанларгъа:

– Сизлер Баал ичюн давалашаджакъсынъызмы? Сизлер оны къорчалайджакъсынъызмы? Эгер кимде-ким оны къорчаласа, бу сабасы ольдюриледжек! Эгер Баал алла олса, онынъ къурбан ери бозулгъаны ичюн, о озю ичюн давалашсын! – деди.

32Гидон Баалнынъ къурбан ерини бозгъаны ве: «Баал озю ичюн давалашсын», дегени ичюн, шу куню онъа Еруббаал[*] адыны къойдылар.

33+Сонъ мидьянлыларнынъ эписи, амалеклилер ве шаркъий къабилелер берабер топлашып, озенни кечти ве Йизреэл вадийинде ерлештилер. 34+О вакъыт Гидонны РАББИнинъ Руху къаплады. Гидон бору чалды, ве онынъ пешинден кетмек ичюн Авиэзернинъ сою топлашты. 35Гидон бутюн Менашшенинъ къабилесине хаберджилерини ёллады, ве оларнынъ эписи онынъ артындан кетмек ичюн топлашты. Ашер, Зевулун ве Нафталий къабилелерине де хаберджилер ёллады – олар да онынъ огюне кельдилер.

36Гидон РАББИге:

– Сен керчектен де, сёз бергенинъ киби, меним къолумнен Исраильни къуртараджакъсынъмы? 37Бакъ, мен армангъа янъы къыркъылгъан къой юнюни къояджагъым. Юнь устюне чыкъ тюшсюн, къалгъан ерлер исе къуру олсун. О заман Сен керчектен де меним къолумнен Исраильни къуртараджакъсынъ деген сёзюнъе инанырым! – деди.

38Ойле де олды. Саба Гидон турып, юнни сыкъты, юньден сув акъып башлады, бир чанакъ сув олды.

39Гидон Аллагъа:

– Манъа ачувланма. Санъа даа бир кере риджа этмеге рухсет эт, манъа шу юннен даа бир бельги бер. Энди юнь къуру олсун, къалгъан ерге исе чыкъ тюшсюн! – деди.

40Шу геджеси Алла ойле де япты. Тек юнь къуру къалды, бутюн ерге исе чыкъ тюшти.

7

Гидон дженкке азырлана

7^1Саба эрте Еруббаал (яни Гидон) ордусынен кетип, ордусыны Харод чокърагъы янында ерлештирди. Мидьянлыларнынъ ордусы шималь тарафында, Морэ дагъынынъ янындаки вадийде эди.

2+РАББИ Гидонгъа:

– Сеннен берабер пек чокъ адам бар. Мидьянлыларны сизинъ къолунъызгъа бермем. Ёкъса исраиллилер Меним огюмде бурунларыны котерип, озюмиз озьлеримизни къуртардыкъ, дейджеклер. 3+Халкъкъа илян эт: «Ким къоркъып къалтыраса – кери къайтсын, Гилад дагъларындан кетсин!» – деди.

Бундан сонъ, 22 000 аскер эвине къайтып кетти, 10 000 исе къалды.

4РАББИ Гидонгъа:

– Халкъ аля даа пек чокъ! Оларны чокъракъ янына алып бар, Мен анда санъа аскерлерни сайлап аладжагъым. Мен санъа: «Бу киши сеннен берабер кетеджек», – десем, шу адам кетеджек. Кимни исе: «Бу сеннен кетмейджек», – десем, шу адам къаладжакъ, – деди.

5Гидон адамларыны чокъракъ башына кетиргенде, РАББИ онъа:

– Ким копек киби, тилинен лыкъыр-лыкъыр сув ичсе, оларны бир тарафкъа къой. Ким тизлерине чёкип сув ичсе, оларны башкъа тарафкъа къой, – деди.

6Авучындан сув ичкенлер 300 киши олды. Къалгъанлары исе тизлерине чёкип сув ичтилер.

7РАББИ Гидонгъа:

– Шу 300 кишининъ кучюнен Мен сизлерге гъалебе береджегим – мидьянлыларны сенинъ къолунъа береджегим. Къалгъанлары исе эвлерине къайтып кетсин, – деди.

8Халкъта олгъан бутюн емекни алдылар, бундан гъайры боруларыны да алдылар. Исраиллилерни эв-эвине йиберип, Гидон озюнен берабер 300 киши къалдырды. Мидьянлыларнынъ ордусы исе ашагъыда, вадийде эди. 9Шу гедже РАББИ Гидонгъа:

– Ашагъы тюш де, оларнынъ ордусына уджюм эт. Мен оларны сенинъ къолунъа бердим. 10Эгер бармагъа къоркъсанъ, ордугъа хызметчинъ Пуранен берабер бар, 11олар не айткъанларыны динъле. Сонъ сенинъ джесюрлигинъ артар, ве сен оларнынъ ордусына уджюм этерсинъ, – деди.

Гидон ве хызметчиси Пура душман ордусынынъ къаравул тургъан ерлерине тюштилер. 12+Мидьянлылар, амалеклилер ве шаркъий къабилелер вадийде ерлешкен эдилер. Оларнынъ сайысы сарынчкъа киби чокъ эди. Оларнынъ денъиз къуму киби сайысыз деве сюрюлери бар эди. 13Гидон якъынджа келип, бир киши башкъасына озь тюшюни айткъаныны эшитти:

– Мен тюшюмде мидьянлыларнынъ ордусындан балабан томалакъ арпа отьмегининъ юварланып кеткенини корьдим. Чадыргъа якъынлашып, чадыргъа урулды ве оны авдарды. Отьмек чадырны авдарды, ве чадыр йыкъылды, – деди. 14Экинджиси:

– Бу исраилли Ёаш огълу Гидоннынъ къылычы! – деди. – Алла мидьянлыларны ве бутюн бу ордуны онынъ къолуна берди.

15Гидон бу тюшнинъ тарифини ве манасыны эшиткен сонъ, тизлерине йыкъылды. Сонъ исраиллилернинъ ордусына къайтты ве:

– Турунъыз! РАББИ мидьянлыларнынъ ордусыны бизим элимизге берди! – деп илян этти.

16+Гидон 300 адамны учь болюкке больди. Эр бир аскерге бирер бору ве гугюм ичинде сакълангъан мешъаль берди.

17– Манъа бакъынъыз, меним киби япынъыз, – деп эмир этти аскерлерине. – Мен ордунынъ кенарына якъынлашкъанда, мен не япсам, сизлер де шуны япынъыз. 18+Бизлер, мен ве меннен олгъанлар бору чаладжакъмыз. Сизлер де ордунынъ чевре-четинде борулар чалынъыз ве: «РАББИ ве Гидон ичюн!» – деп къычырынъыз.

19Гедженинъ ярысы кечкенде, къаравуллар денъишкен вакъыттан сонъ, Гидон ве онынъ юз аскери ордунынъ кенарына якъынлашып, борулар чалды ве къолларындаки гугюмлерини къырдылар. 20Эписи аскерлер, эр учь къысымлардаки аскерлер бору чалып, гугюмлерини къырдылар. Сол къолларында мешъаль, сагъ къолларында боруларыны тутып, бору чалды ве:

– РАББИ ве Гидон ичюн къылыч! – деп къычырдылар.

21Олар ордунынъ чевре-четинде, эр бири озь еринде турды. Ордудакилер исе шашмалады, багъыра-чагъыра къачып башладылар.

22+Учь юз аскер борулар чалгъанда, РАББИ ойле япты ки, ордудаки кишилер силяларыны бир-бирлерине къаршы догъурттылар. Оларнынъ ордусы Церера тарафкъа тап Бет-Шиттагъа къадар къачып барды. Озен янына, Таббат янындаки Авел-Мехолагъа къадар къачып кеттилер. 23Сонъ Нафталий ве Ашер къабилелеринден ве Менашшенинъ бутюн къабилесинден олгъан исраиллилерни чагъырды, ве оларнынъ эписи мидьянлыларнынъ пешине тюштилер.

24+Гидон Эфраим дагъларына хаберджилер йиберип:

– Мидьянлыларнынъ къаршысына дагълардан тюшюнъиз. Озеннинъ кечит ёлуны къапатынъыз. Иорданнынъ ялысыны Бет-Барагъа къадар къапатынъыз! – деп чагъыртты. Эфраимлилер топлашып, озеннинъ кечит ёлуны къапаттылар, бутюн Иорданнынъ ялысыны Бет-Барагъа къадар къапаттылар.

25+Мидьянлыларнынъ эки ёлбашчысыны – Орев ве Зеевни[*] якъаладылар. Оревни Цур-Оревде, Зеевни исе Екев-Зеев еринде ольдюрдилер.

Исраиллилер мидьянлыларны къуваладылар. Гидонгъа исе Иорданнынъ артындан Орев ве Зеевнинъ башларыны кетирдилер.

8

Гидон мидьянлыларны енъе

8^1+Эфраимлилер Гидонгъа келип, онъа:

– Сен не ичюн ойле яптынъ? Мидьянлыларгъа къаршы дженкке чыкъкъанда, не ичюн бизлерни чагъырмадынъ? – дедилер.

Олар пек ачувлы лаф эте эдилер. 2Лякин Гидон оларгъа бойле джевап берди:

– Меним япкъанларым сизинъкисине коре не? Эфраимлилернинъ энъ сонъки салкъымлары Авиэзер топлагъан юзюм берекетинден яхшыдыр! 3+Сизинъ элинъизге Алла мидьянлыларнынъ Орев ве Зеев адлы башлыкъларыны берди. Меним япкъанларымны сизинъ япкъанларынъызнен тенъештирмек биле олмаз.

Гидоннынъ сёзлерини эшиткен сонъ, оларнынъ ачувы ятышты.

4Гидон ве онынъ учь юз аскери Иорданнынъ ялысына чыкъып, о бир тарафкъа кечтилер. Олар пек ёрулды, амма душманны къуваламагъа вазгечмедилер.

5+Гидон Сукъкъот сакинлерине:

– Меним пешимден кеткен адамларыма отьмек беринъиз. Олар пек ёргъун. Мен Мидьян падишалары Зевах ве Цалмуннанынъ пешинден къувалайым! – деди.

6+Лякин Сукъкъот укюмдарлары онъа:

– Сен не? Зевах ве Цалмуннаны енъдинъми ёкъса? Не ичюн биз санъа отьмек береджек экенмиз? – дедилер.

7Гидон оларгъа:

– Шу сёзлеринъиз ичюн, РАББИ меним къолума Зевах ве Цалмуннаны берген сонъ, мен сизинъ беденлеринъизни арманда киби чёль тикенлеринен ве когемлеринен джезаларым! – деди.

8+Гидон Пенуэл тарафкъа ёнельди ве Пенуэл сакинлерине айны риджада булунды. Пенуэл сакинлери де, Сукъкъот сакинлери киби, айны бойле джевап бердилер. 9Гидон оларгъа:

– Мен гъалебе къазанып къайткъанда, сизинъ къулленъизни йыкътырырым! – деди.

10Зевах ве Цалмунна он беш бинълик ордусынен Къаркорда тура эдилер. Булар бутюн шаркъий къабилелернинъ ордусындан къалгъаны эди. Дженкте 120 000 аскер ольдюрильген эди.

11+Гидон Новах ве Ёгбеханынъ шаркъ тарафындаки кочебелернинъ ёлундан келип, бир шей беклемеген душман ордусына уджюм этти. 12Зевах ве Цалмунна къачып кеттилер. Гидон оларнынъ пешинден къувалап, эки мидьян падишасыны, эм Зевах, эм Цалмуннаны якъалады ве оларнынъ бутюн ордусыны шашырды.

13Сонъ Ёаш огълу Гидон сеферден къайтаяткъанда, Херес ёкъушындан кете эди. 14О, сукъкъотлы бир яшны тутып соргъугъа огъратты. Яш исе шеэрнинъ бутюн башлыкълары ве акъсакъалларнынъ джедвелини, 77 кишини онъа тизип берди. 15Гидон Сукъкъот сакинлерине келип:

– Мына Зевах ве Цалмунна! Сизлер, Зевах ве Цалмуннаны тутмагъаным ичюн, манъа ве ёрулгъан адамларыма аш бермейджекмиз, деп, меним устюмден кульдинъиз, – деди.

16Сонъра шеэр акъсакъалларыны якъалап, чёль тикенлерини ве когемлерини алып, Сукъкъот сакинлерини джезалады. 17+Пенуэлнинъ къуллесини исе бозып ташлады ве шеэрнинъ сакинлерини ольдюрди.

18Гидон Зевах ве Цалмуннагъа:

– Таворда къайсы кишилерни ольдюрдинъиз? – деди.

– Олар сен киби эдилер. Корюнишлери падиша огъулларынынъ корюниши эди, – дедилер Зевах ве Цалмунна.

19Гидон оларгъа:

– Олар меним агъаларым, анамнынъ огъуллары эди. РАББИнен ант этем, эгер сиз оларны сагъ къалдыргъан олсанъыз, мен де сизлерни ольдюрмез эдим, – деди.

20Сонъ Етерге, озюнинъ буюк огълуна:

– Оларны ольдюр, – деди.

Лякин огълан даа пек яш эди ве къылычыны къынындан чыкъармагъа къоркъты.

21+Зевах ве Цалмунна Гидонгъа:

– Бизни сен озюнъ ольдюр. Адам насыл буюк олса, кучю де о къадар буюктир, – дедилер.

Гидон оларны ольдюрди ве девелерининъ боюнларында асылгъан безеклерни алды.

22+Исраиллилер Гидонгъа риджа эттилер:

– Сен бизни мидьянлылардан къуртаргъанынъ ичюн, бизим укюмдарымыз ол. Сенден сонъ огълунъ укюмдарлыкъ япсын, сонъ исе торунынъ.

23Лякин Гидон джевап берип:

– Мен сизинъ укюмдарынъыз олмайджам. Огълум да олмайджакъ. Сизни РАББИ укюм этсин, – деди. 24+Сонъ девам этти:

– Меним сизге бойле риджам бар: эр кес манъа дженк авындан бирер сыргъа берсин.

Душманларынынъ чокъ алтын сыргъасы бар эди, чюнки олар исмаиллилер эди.

25– Эбет, берермиз! – дедилер исраиллилер ве бир джюббе тёшеп, озьлерининъ авындан бирер сыргъа къойдылар.

26Гидон алгъан алтын сыргъалар 17 кило[*] къадар алтын олды. Бундан гъайры безеклер, боюнгъа асыладжакъ ильванлар, Мидьян падишаларынынъ къою мор кийимлери ве девелернинъ боюнларына асыладжакъ герданлыкълар бар эди. 27+Шу алтындан Гидон эфод яптырды ве оны озюнинъ Офра шеэринде къойды. Анда бутюн исраиллилер, ороспу киби олып, шу эфодгъа табындылар. Эфод Гидон ве онынъ сою ичюн тузакъ олды.

28Мидьянлылар исраиллилерге бойсунды ве бир даа башларыны котерип оламадылар. Гидоннынъ сагъ олгъан вакътында, 40 йыл девамында мемлекетте тынчлыкъ девам этти.

Гидоннынъ олюми

29Ёаш огълу Еруббаал къайтып кельди ве эвинде яшады. 30Гидоннынъ етмиш огълу бар эди, чюнки апайлары чокъ эди. 31+Олардан гъайры, Шекемде яшагъан джариеси де онъа огъул догъды. Онынъ адыны Авимелек къойды.

32Ёаш огълу Гидон пек къарт олып кечинди ве Авиэзер союнынъ Офра шеэринде, бабасы Ёашнынъ къабринде дефн олунды.

33Гидоннынъ олюминден сонъра исраиллилер кене ороспуланып, Баалларгъа табынып башладылар ве озюне Баал-Беритни алла оларакъ яптылар. 34Исраиллилер, оларны чевре-четиндеки яшагъан эписи душманлардан къуртаргъан Алласы олгъан РАББИни хатырламай эдилер. 35Еруббаалнынъ, яни Гидоннынъ союна да, Гидон Исраильге япкъан эйиликлери ичюн, мерамет эйлемедилер.

9

Авимелек

9^1Еруббаалнынъ огълу Авимелек Шекем шеэрине дайыларына келип, оларгъа ве бутюн къартбабасынынъ союна бойле сёзлернен мураджаат этти:

2– Шекем сакинлерине айтынъыз: «Сизге не яхшы оладжакъ: сизни Еруббаалнынъ етмиш огълу, я да бир киши идаре этсинми? Унутманъыз ки, мен сизинъ къан-къандан, кемик-кемиктен догъмушынъызым».

3Анасынынъ агъалары шу сёзлернинъ эписини Шекем сакинлерине айтып бердилер. Оларнынъ юреклери Авимелекке ынтылды, ве олар: «Эбет, о бизим догъмушымыз», – дедилер. 4+Олар Авимелекке Баал-Берит эвинден етмиш кумюш[*] бердилер. Шу парагъа Авимелек чешит ярамай ве шаталакъ адамларны топлады, ве олар онынъ пешинден кетти. 5+Сонъ Авимелек бабасынынъ эвине, Офра шеэрине кельди ве озь етмиш агъа-къардашларыны, Еруббаалнынъ огъулларыны бир ташта ольдюрди. Тек Еруббаалнынъ кичик огълу Ётам сагъ къалды, чюнки о, сакъланып къуртулды.

6+Сонъра Шекемнинъ бутюн сакинлери ве бутюн Бет-Милло топлашып, Шекем шеэринде, эмен терекнинъ янында Авимелекни падиша яптылар.

7+Ётамгъа буны хабер эткенден сонъ, о, Геризим дагъынынъ тёпесине чыкъып, юксек сеснен къычырды:

– Эй, Шекем сакинлери! Мени эшитинъиз, Алла да сизни эшитир! 8+Бир заманларда тереклер озьлерине падиша къоймакъ истедилер. Зейтюн терегине: «Айды, бизим падишамыз ол», – дедилер. 9Лякин о, джевап къайтарып: «Я мен озюмнинъ зейтюн ягъымны бермектен вазгечейимми? Бу ягънен Аллагъа ве инсанларгъа урьмет косьтерелер. Мен башкъа тереклернинъ устюнден пытакъларымны саллап турайыммы?» – деди.

10Сонъ тереклер инджир терегине: «Айды, сен бизим падишамыз ол», – дедилер. 11Лякин о, джевап къайтарып: «Я меним татлылыгъым? Мен энди оны къалдырайыммы, озь яхшы мейваларымны бермектен вазгечейимми? Мен башкъа тереклернинъ устюнден пытакъларымны саллап турайыммы?» – деди.

12Сонъ тереклер юзюмге: «Айды, сен бизим падишамыз ол», – дедилер. 13+Лякин о, джевап къайтарып: «Мен озюмнинъ шарабымны бермектен вазгечейимми? О, Алланы ве инсанларны къувандыра. Мен башкъа тереклернинъ устюнден пытакъларымны саллап турайыммы?» – деди.

14Сонъунда тереклер когем чалысына: «Айды, сен бизим падишамыз ол», – дедилер. 15+О исе джевап берип: «Эгер мени керчектен де падиша япсанъыз, айды, келинъиз, меним талдамда сакъланынъыз. Эгер мени падиша япмасанъыз, когем чалысындан атеш чыкъар ве бутюн Ливан кедрлерини ёкъ этер!» – деди.

16Сизлер Авимелекни падиша этип, догъру ве инсафлы шей яптынъызмы? Сиз Еруббаалгъа ве онынъ эвлятларына яхшы шей яптынъызмы? Еруббаалгъа ляйыкъ догъру акъкъыны бердинъизми? 17Меним бабам сизлер ичюн дженклешти, сизни мидьянлылардан къуртармакъ ичюн, джаныны аджымады. 18Сизлер исе шимди онынъ союна къаршы исьян котердинъиз, онынъ огъулларыны ольдюрдинъиз. Бир ташта етмиш кишини ольдюрдинъиз! Авимелекни исе, тек догъмушынъыз олгъаны ичюн, Шекем сакинлерине падиша этип къойдынъыз. О исе, бабама къуллукъ эткен апайнынъ огълу.

19Эгер сизлер бугунь Еруббаалгъа ве онынъ эвлятларына догъру ве инсафлы шей япкъан олсанъыз, айды, Авимелекке къувана беринъиз, о да сизге къувансын. 20Эгер де догъру ве инсафлы шей япмагъан олсанъыз, Авимелектен атеш чыкъсын ве Шекем сакинлерини ве Бет-Миллоны якъсын! Шекем сакинлеринден ве Бет-Миллодан атеш чыкъып, Авимелекни якъсын!

21+Бундан сонъ Ётам Беэр шеэрине къачып кетти. Агъасы Авимелектен узакъкъа кетип, анда ерлешти.

22Авимелек Исраильге учь йыл падишалыкъ этти. 23+Лякин Алла Авимелек ве Шекем сакинлерининъ арасына бир яман рух йиберди, ве шекемлилер Авимелекке хаинлик япып башлады. 24Еруббаалнынъ етмиш огълунынъ олюми, оларнынъ тёкюльген къаны ичюн, эм оларны ольдюрген къардашы Авимелек, эм оларны ольдюрмеге Авимелекке ярдым эткен шекемлилер де акъкъыны тёлейджек эдилер.

25Авимелекни тузакъкъа алмакъ ичюн, Шекем сакинлери бир къач адамны дагъларнынъ тёпесинде къойдылар, бу ёлдан кеткен-кечкен эр бир адамны чайпап башладылар. Бу хаберни Авимелекке еткиздилер.

26Эвед огълу Гъаал озь агъа-къардашларынен берабер Шекем шеэрине кельди. Шекем сакинлери онъа умют багъладылар. 27Юзюм багъчаларына кетип, махсулларыны джыйдылар, юзюмни юзюм сыкъкъан ерде сыкътылар, байрам яптылар. Сонъ озь аллаларынынъ эвине кетип, ашады-ичти ве Авимелекни сёгдилер. 28+Эвед огълу Гъаал:

– Авимелек ким олгъан? Шекем де ким олгъан? Бизлер Авимелекке хызмет этейикми? О, Еруббаалнынъ огълу дегильми? Зевул онынъ ярдымджысы дегильми? Шекем бабасы Хаморнынъ адамларына хызмет этинъиз! Биз не ичюн Авимелекке хызмет этмек керекмиз? 29+Мен шу халкъны идаре этсем, Авимелекнинъ къокъусыны биле къалдырмаз эдим! – деди.

Сонъ Авимелекке хабер йиберди: «Ордунъны топла, дженкке чыкъ!»

30Шеэрнинъ башлыгъы Зевул, Эвед огълу Гъаалнынъ лафларыны эшитип, яман ачувланды. 31О, гизлиден Авимелекке хаберджилер йиберип: «Шекемге Эвед огълу Гъаал озь догъмушларынен берабер кельди. О, шеэрлилерни санъа къаршы къозгъай. 32Сен гедже келип, адамларынънен берабер шеэрнинъ тышында сакъланып отур, 33саба эрте исе кунеш чыкъкъанынен, шеэрге уджюм эт. Гъаал адамларынен берабер къаршынъа чыкъар да, сен оларны не истесенъ, япарсынъ», – деди.

34Геджеси Авимелек бутюн ордусынен берабер сеферге чыкъты. Олар дёрт болюкке болюнип, Шекемнинъ тышында сакъландылар. 35Эвед огълу Гъаал шеэр араба къапусында тургъанда, сакълангъан Авимелек ве адамлары пейда олды. 36Гъаал оларны корип, Зевулгъа:

– Дагъдан насылдыр адамлар келе, – деди.

– Бу адамлар дегиль, дагъларнынъ талдалары, – деди Зевул.

37Лякин Гъаал кене:

– Бу адамлар, олар ернинъ энъ юксек байырындан тюшелер! Ана, даа бир къысым Фалджыларнынъ Эменинден келеята, – деди.

38О заман Зевул онъа:

– Я сен айтмагъан эдинъми: «Авимелек ким олгъан? Бизлер Авимелекке хызмет этейикми?» Ана энди бакъ, сен кореджек козюнъ олмагъан адамлар келеята! Бар да, оларнен дженклеш! – деди.

39Бундан сонъ Гъаал шекемлилерни алып барды ве Авимелекнен дженкке киришти. 40Лякин Авимелектен къачып башлады, Авимелек оларнынъ артына тюшти ве тап шеэр араба къапуларына къадар къувалады ве чокъусыны ольдюрди. 41Бундан сонъ Авимелек Арумада ерлешти. Зевул исе Гъаалны ве догъмушларыны Шекемден къувып чыкъарды.

42Экинджи куню шекемлилер шеэрден чыкътылар. Бунынъ хабери Авимелекке келип етти. 43О, ордусыны учь къысымгъа болип, тарлада сакъланып отурды. Шеэрден чыкъаяткъан адамларны корип, оларгъа уджюм этти ве эписини ольдюрди. 44Авимелек озюнинъ отрядынен шеэр къапусыны запт этти, къалгъан эки отряд исе шеэрден чыкъкъанларгъа атылып, эписини ольдюрди.

45+Бутюн кунь Авимелек ве шекемлилер арасында дженк девам этти. Авимелек шеэрни къолуна алды, шеэрнинъ сакинлерини ольдюрди. О, Шекемни тар-мар этти, шеэр олгъан ерге исе туз септи.

46Шекем Къуллесининъ сакинлери олып кечкен вакъиалар акъкъында бильген сонъ, Эль-Берит ибадетханенинъ къалесинде топлаштылар. 47Шекем Къуллесининъ сакинлери эписи анда топлаштылар, деген хаберни Авимелекке етиштирдилер. 48+Авимелек адамларыны Цалмон дагъына кетирип, балталарны алып, тереклерден пытакълар кести, оларны омузына атты ве аскерлерине:

– Мен не япкъанымны корьдинъиз. Тез олунъыз, меним япкъанымны сизлер де япынъыз! – деди.

49Аскерлер де пытакълар кесип, Авимелекнинъ артындан кеттилер. Къаленинъ чевре-четине пытакъларны къойып якътылар. Бойле этип Шекем Къуллесинде отургъанларнынъ эписи, бинъ акъай-апай ольди.

50Сонъ Авимелек Тевец шеэрине ёл алды. Тевецни алкъагъа алды ве запт этти. 51Шеэрнинъ ортасында яхшы пекитильген бир къулле бар эди. Тевецнинъ акъай-апайлары, шеэрнинъ бутюн сакинлери анда къачып сакъландылар. Къапуны къапатып, къулленинъ энъ тёпесине чыкътылар. 52Авимелек къуллени къолгъа алмакъ ичюн сарды. Къуллени якъмакъ ниетинде, къулленинъ къапусына якъынлашкъанда, 53+насылдыр къадын Авимелекнинъ башына дегирмен ташынынъ парчасыны атты да, къафасыны ярды.

54+Авимелек аман озь силя ташыгъан хызметчисини чагъырып, онъа эмир этти:

– Къылычынъны чыкъар да, мени ольдюр. Меним акъкъымда: «Оны апай ольдюрди», – демесинлер.

Хызметчиси къылычыны онъа саплады, ве Авимелек ольди. 55Онынъ ольгенини корьген исраиллилер озь эвлерине къайтып кеттилер.

56Бойле этип, бабасына къаршы япкъан джинаети, етмиш агъа-къардашыны ольдюргени ичюн, Алла Авимелекни джезалады. 57Алла, япкъан джинаетлери ичюн шекемлилерни де джезалады. Бойлеликнен, Еруббаал огълу Ётамнынъ къаргъышы ерине кельди.

10

Тола

10^1Авимелектен сонъ Йиссакъар къабилесинден Додо огълу Пуанынъ огълу Тола Исраильнинъ къуртарыджысы олды. О, Эфраим дагъларындаки Шамир шеэринде яшай эди. 2Тола 23 йыл девамында Исраильнинъ къадысы олды. Олюминден сонъра оны Шамирде дефн эттилер.

Яир

3Ондан сонъ гиладлы Яир ёлбашчы олды. О, 22 йыл девамында Исраильнинъ къадысы эди. 4+Яирнинъ отуз огълу бар эди, эр бирининъ озь эшеги бар эди, ве отуз кою бар эди. Бу койлер шимдиге къадар Хаввот-Яир деген адны ташый; олар эписи Гилад топрагъындадыр. 5Яир ольди ве Къамонда дефн этильди.

Йифтах

6+Исраиллилер РАББИнинъ огюнде ярамай ишлер япмагъа девам эте эдилер, Баал ве Ашторет путларына, арамлыларнынъ аллаларына, сидонлыларнынъ аллаларына, моавлыларнынъ аллаларына, Аммон огъулларынынъ аллаларына ве фелестинлилернинъ аллаларына хызмет эте эдилер. РАББИден вазгечип, Онъа хызмет этмедилер. 7РАББИ Исраильге гъазапланды ве оны фелестинлилерге ве аммонлыларгъа сатты. 8Шу йылдан башлап, олар исраиллилерни сыкъыштырып, эзиетлеп башладылар. Он секиз йыл девамында Иордан артында, аморлыларнынъ топракъларындаки Гиладда яшагъан исраиллилерни эзиетледилер. 9Сонъунда аммонлылар Иордан озенинден кечип, Ехуда, Биньямин ве Эфраим къабилелеринен дженклешмеге башладылар. Исраиллилернинъ башына буюк беля тюшти.

10+Исраиллилер РАББИге ялвардылар:

– Я РАББИм, Сенинъ огюнъде гуна яптыкъ! Алламыздан вазгечип, Баал путларына табынып башладыкъ, – дедилер.

11РАББИ оларгъа джевап берип:

– Сизни мысырлылар ве аморлылар, аммонлылар, фелестинлилер ве 12сидонлылар, амалеклилер, маонлылар къыйнады. Ве сиз Манъа ялваргъанынъыз сайын, сизни оларнынъ къолларындан къуртара эдим. 13Лякин сизлер Менден вазгечип, башкъа аллаларгъа хызмет этип башладынъыз. Шунынъ ичюн эндиден сонъ сизни къуртармайджагъым! 14+Барынъыз, озюнъиз сайлап алгъан аллаларгъа ялварынъыз. Олар сизни белядан къуртарсын! – деди.

15Исраиллилер РАББИге:

– Биз гуна яптыкъ! Бизге не япмагъа истесенъ, яп, тек шимди къуртар, – дедилер.

16Олар ят аллаларны терк этип, РАББИге хызмет этип башладылар. Бундан сонъ РАББИ исраиллилернинъ азап чеккенине бакъып оламады.

17Аммонлылар дженкке чыкъып, ордусыны Гиладда ерлештирдилер. Исраиллилер исе ордусыны топлап, Мицпанынъ янында ерлештилер. 18Гилад ёлбашчылары да, орду да, бири-бирине:

– Ким бизлерни аммонлыларгъа къаршы дженкке алып бараджакъ? Ким алып барса, Гилад сакинлерини де идаре этеджек! – деди.

11

11^1+Гиладлы Йифтах кучьлю аскер эди. Онынъ анасы фаише, бабасы исе Гилад озю эди. 2Гиладнынъ апайындан да огъуллары бар эди. Олар осип-буюген сонъ, Йифтахны къувдылар ве:

– Санъа бабамызнынъ мирасындан бир шей тюшмейджек. Сен башкъа апайнынъ огълусынъ, – дедилер.

3+Йифтах агъаларындан къачып, Тов мемлекетинде яшап башлады. Анда онынъ янында чешит ярамай адамлар топлашты ве Йифтахнен берабер ола эдилер.

4Бираз вакъыт кечкен сонъ, аммонлылар исраиллилернен дженклешип башлады.

5Аммонлылар исраиллилернен дженклешкен вакъытта, Гилад акъсакъаллары Йифтахны Тов мемлекетинден алып кельмеге кеттилер. 6Олар Йифтахкъа:

– Къайт, бизим ёлбашчымыз ол ве бизни аммонлыларгъа къаршы дженкке алып чыкъ! – дедилер.

7Лякин Йифтах Гилад акъсакъалларына джевап берип:

– Эвель мени кореджек козюнъиз ёкъ эди, мени бабамнынъ эвинден къуваладынъыз. Шимди исе башынъызгъа беля тюшкенде, мени къыдырып кельдинъизми? – деди.

8+Гилад акъсакъаллары Йифтахкъа:

– Шунынъ ичюн де биз санъа кельдик. Бизнен кель, аммонлыларнен дженклеш ве бизим башлыгъымыз, бутюн Гиладнынъ башлыгъы ол, – дедилер.

9Йифтах Гилад акъсакъалларына:

– Эгер мен сизнен къайтсам, аммонлыларнен дженклешсем, ве РАББИ манъа гъалебе багъышласа, мен сизинъ башлыгъынъыз олурыммы? – деди.

10+Гилад акъсакъаллары Йифтахкъа:

– РАББИ шаатымыз олсун! Сен айткъанынъ киби япармыз! – дедилер.

11Бундан сонъ Йифтах Гилад акъсакъалларынен кетти. Халкъ оны башлыкъ ве ёлбашчы япты. Йифтах озь шартыны Мицпада, РАББИнинъ огюнде, текрарлады.

12Йифтах аммонлыларнынъ падишасына эльчилер йиберип: «Сен менден не истейсинъ? Не ичюн топракъларыма дженкнен кельдинъ?» – деди.

13+Аммонлыларнынъ падишасы Йифтахкъа джевап берип:

– Исраиллилер Мысырдан кетеяткъанда, Арнондан Яббокъкъа ве Иордангъа къадар меним топракъларымны тутып алдылар. Шу топракъларны яхшылыкънен къайтарып бер! – деди.

14Йифтах аммонлыларнынъ падишасына кене эльчилер йиберди ве 15+бу сёзлерни айтмагъа эмир этти:

«Йифтах бойле айта: Исраиль моавлы ве аммонлыларнынъ топрагъыны тутып алмады. 16+Мысырдан чыкъып, исраиллилер сахрадан тап Къызыл денъизге къадар кетип, Къадешке кельдилер. 17+Андан исраиллилер Эдом падишасына риджа этип: “Сенинъ топракъларынъдан кечмеге рухсет эт”, – деп эльчилер йибердилер. Амма Эдом падишасы рухсет этмеди. Олар Моав падишасына риджа эттилер, о да рухсет этмеди. Исраиллилер Къадеште къалмагъа меджбур олдылар. 18+Сонъ олар Эдом ве Моавны кечмейип, сахрадан кеттилер. Моавнынъ шаркъындан кечип, Арноннынъ артында ордусыны ерлештирдилер. Лякин Моавнынъ сынъырларына кирмедилер. (Арнон исе Моавнынъ сынъыры.) 19Исраиллилер аморлыларнынъ падишасы Сихонгъа, Хешбон падишасына, эльчилер йибердилер ве риджа этип: “Бизге топракъларынъдан кечип, мемлекетимизге бармагъа рухсет эт”, – дедилер. 20+Амма Сихон исраиллилерге топракъларындан кечмеге рухсет этмеди. О, бутюн ордусыны топлап, Яхац янында турып, исраиллилернен дженк башлады. 21Сонъ РАББИ, Исраильнинъ Алласы, Сихонны ве бутюн ордусыны исраиллилернинъ къолуна берди. Олар Сихонны къырып, о мемлекеттеки аморлыларнынъ бутюн ерлерини тутып алдылар. 22Аморлыларнынъ бутюн ерлерини – Арнондан башлап Яббокъкъа къадар, сахрадан башлап Иордангъа къадар олгъан топракъларыны тутып алдылар. 23Бойле этип, РАББИ, Исраильнинъ Алласы, шу топракъларны аморлылардан тартып алды ве Озюнинъ халкъына Исраильге берди. Сен исе энди оны бизден тартып аладжакъ оласынъмы? 24+Сен санъа алланъ Кемош берген топракъларны идаре этесинъ. Биз исе Алламыз РАББИ бизге берген бутюн ерлерни идаре этеджекмиз. 25+Сен Моав падишасы Циппор огълу Балакътан яхшысынъмы? О исе, Исраильнен давалашмады ве дженклешмеди! 26Учь юз йылдан берли исраиллилер Хешбон ве этрафындаки койлерде, Ароэр ве этрафындаки койлерде ве Арнон бою бутюн шеэрлерде яшайлар. Не ичюн сен бу ерлерни эвель тартып алмадынъ? 27+Мен джанынъны агъыртмадым, сен исе манъа ярамайлыкъ истеп, меннен дженклешмеге кельдинъ. Шимди Суд Этиджи РАББИ исраиллилерни ве аммонлыларны суд этсин!» – деди.

28Амма Аммон падишасы Йифтахнынъ сёзлерини динълемеди.

29+Йифтахкъа РАББИнинъ Руху энди. Гиладдан кечип, Менашше топракъларындан кечип, Йифтах Гиладдаки Мицпа шеэрине кельди, андан аммонлыларгъа къаршы чыкъты.

30+Йифтах РАББИге адакъ берип:

– РАББИм, мен аммонлыларны енъсем, 31+аммонлыларнен дженктен сонъ эвге аман-эсен къайтып кельгенде, эвимнинъ къапусындан биринджи не чыкъса, оны Санъа багъышларым! О, меним бутюнлей якъыладжакъ къурбаным олур, – деди.

32Сонъ Йифтах аммонлыларгъа къаршы чыкъты ве оларгъа уджюм этти. РАББИ аммонлыларны онынъ къолуна берди. 33+Йифтах оларны дарма-дагъын этти, Ароэрден башлап Миннитке ве Авел-Керамимге къадар йигирми шеэрни якъып-йыкъып ёкъ этти. Бойле этип, аммонлылар исраиллилерге бойсундылар.

Йифтахнынъ къызы

34Йифтах эвине, Мицпагъа къайтып кельди. Оны къаршылап, ойнап, даре чалып къызы келе эди. Бу Йифтахнынъ бирден-бир къызы эди. Башкъа не къызы, не де огълу бар эди. 35+Къызыны корьгенде, Йифтах устюндеки урбаларыны йыртып, бар сесинен къычырды:

– Вай, къызым! Не яптынъ сен! Башыма белялар кетирдинъ! Мен РАББИге сёз бердим, сёзюмден вазгечип оламам!

36Къызы исе:

– Бабачыгъым! Эгер РАББИге сёз берген олсанъ, манъа сёз бергенинъ киби яп. РАББИ санъа енъиш багъышлады, ве сен душманларынъ аммонлылардан акъкъынъны алдынъ! – деди.

37Сонъ даа бабасына:

– Тек бир истегим бар: эки ай беклеп тур. Мен дагъларгъа кетип, достларымнен берабер къыз олып къаладжагъыма агълайджагъым! – деп къошты.

38Бабасы:

– Бар, – деди.

Ве оны эки айгъа йиберди. Къызы достларынен дагъларгъа кетти ве анда бутюн омюр къыз олып къаладжагъына агълады. 39Эки ай кечип кеткен сонъ, бабасына къайтып кельди, ве бабасы эвель берген адагъыны ерине кетирди. Къызына акъай къолу тиймеди.

40О замандан берли эр йылы Исраиль къызлары дёрт куньге дагъларгъа кетип, гиладлы Йифтахнынъ къызыны анъмагъа исраиллилернинъ адети олып къалды.

12

Йифтах ве эфраимлилер

12^1+Эфраим акъайлары топлашып, Цафонгъа кельдилер ве Йифтахкъа бойле дедилер:

– Сен аммонлыларнен дженкке кеткенде, не ичюн бизни чагъырмадынъ? Бойле япкъанынъ ичюн биз сени эвинънен берабер якъаджакъмыз!

2Йифтах оларгъа джевап берди:

– Мен ве халкъым аммонлыларнен къатты давалаштыкъ. Мен сизлерни чагъыргъан эдим, амма сиз манъа ярдымгъа кельмединъиз. 3Сизлерден ярдым кельмейджегини анълагъан сонъ, мен озюм, джанымны аямайып, аммонлыларгъа къаршы чыкътым. РАББИ оларны меним къолума берди. Сизлер энди не ичюн манъа къаршы дженклешмеге чыкъасынъыз?

4Йифтах бутюн Гилад сакинлерини топлап, эфраимлилерге къаршы дженк башлады. Эфраимлилер: «Эй, гиладлылар, сиз Эфраим ве Менашше топрагъында яшагъан эфраимли къачакъларсынъыз!» – деп, гиладлыларны акъаретлегенлери ичюн, гиладлылар эфраимлилернинъ ордусына уджюм этип, оларны енъдилер.

5Гиладлылар Иордан озенининъ сай ерлерини запт этип, эфраимлилернинъ ёлларыны къапаттылар. Къачакъ эфраимлилернинъ бирде-бири: «Манъа о бир ялыгъа кечмек керек», – десе, гиладлылар ондан: «Сен Эфраим къабилесинден дегильсинъми?» – деп сорай эдилер. О: «Ёкъ», – деп джевап бере эди. 6Лякин гиладлылар: «Айса “шибболет” сёзюни айт», – дей эдилер. О исе сёзни догъру айтып оламай, «сибболет» деп теляффуз эте эди. Оны тутып, Иорданнынъ сай ерлеринде ольдюре эдилер. О вакъытта 42 000 Эфраим аскери ольдюрильген эди.

7Йифтах алты йыл девамында Исраильнинъ къадысы олды. Сонъ гиладлы Йифтах ольди ве Гиладнынъ бир шеэринде дефн этильди.

Ивцан, Элон ве Авдон

8Ондан сонъ Исраильнинъ къадысы вифлеемли Ивцан олды. 9Онынъ отуз огълу бар эди. Отуз къызыны о союндан тышкъа акъайгъа берди, огъулларына да союндан тыш отуз къыз алды. О, еди йыл девамында Исраильнинъ къадысы олды. 10Сонъ Ивцан ольди ве Вифлеемде дефн этильди.

11Бундан сонъра Исраильнинъ къадысы Зевулун къабилесинден олгъан Элон олды. О, он йыл девамында Исраильнинъ къадысы олды. 12Сонъ Зевулун къабилесинден олгъан Элон ольди ве Зевулун топракъларындаки Аялонда дефн этильди.

13Ондан сонъ Исраильнинъ къадысы пиратонлы Хиллел огълу Авдон олды. 14Онынъ къыркъ огълу ве отуз торуны бар эди. Олар етмиш дане эшекке минип юре эдилер. О, секиз йыл девамында Исраильнинъ къадысы олды. 15Сонъ пиратонлы Хиллел огълу Авдон ольди ве Пиратон шеэринде, Эфраим топракъларында, Амалек дагъларында дефн этильди.

13

Шимшоннынъ догъувы

13^1+Исраиллилер РАББИнинъ огюнде яман шейлер япмагъа девам эте эдилер. Шунынъ ичюн РАББИ оларны фелестинлилернинъ къолуна къыркъ йылгъа берди.

2+О заманларда бир адам яшай эди. О, Дан къабилесинден Цора шеэринден эди. Ады Маноах эди. Онынъ апайы юкке къалып, бала догъурып оламай эди. 3+Бир кунь онъа РАББИнинъ Мелеги кельди.

– Сен къысырсынъ. Шунынъ ичюн сенинъ баланъ ёкъ, – деди о. – Лякин сен юкке къалып, огъул догъураджакъсынъ, – деди. 4– Бакъ, шарап ве башкъа ички ичме ве арам ашлар ашама. 5+Сен юкке къалып, огъул догъураджакъсынъ. О бала сачларыны къыркъмайджакъ ве догъгъанындан башлап назарей[*] оладжакъ. О, Исраильни фелестинлилерден къуртарып башлайджакъ, – деди.

6Къадын акъайына келип, бойле айтты:

– Манъа Алланынъ адамы кельди. Онынъ къыяфети Алланынъ Мелеги киби, пек къоркъунчлы эди. Мен ондан къайдан кельгенини сорамадым, о да манъа адыны айтмады. 7О манъа: «Сен юкке къалып, огъул догъураджакъсынъ. Шарап ве башкъа ички ичме, арам ашлар ашама. Сенинъ огълунъ догъгъандан ольгенине къадар назарей оладжакъ», – деди.

8Маноах РАББИге ялварып башлады:

– Я Раббим! Анавы Алланынъ адамы, Сенинъ эльчинъ, кене бизге кельсин! Бизде догъаджакъ балагъа не япаджагъымызны огретсин, – деди.

9РАББИ Маноахнынъ сесини эшитти. РАББИнинъ Мелеги кене онынъ апайына кельди. Апай тарлада отура эди, онынъ акъайы Маноах янында ёкъ эди. 10Апай деръал акъайына чапып кельди ве:

– Манъа кельген анавы адам кене кельди! – деди.

11Маноах тез-тез турды да, апайынынъ артындан кетти. Анавы адамнынъ янына келип:

– Меним апайымнен лакъырды эткен сенсинъми? – деп сорады.

О, джевапланып:

– Меним, – деди.

12Маноах:

– Сенинъ сёзлеринъ ерине кельген сонъ, бу бала насыл яшамакъ керек? О не япмакъ керек? – деп сорады.

13РАББИнинъ Мелеги Маноахкъа:

– Сенинъ апайынъ мен ясакъ эткен шейлерни япмасын. 14Юзюм пытагъы берген махсулны ашамасын, шарап ве башкъа ички ичмесин. Арам ашлар ашамасын. Меним эмир эткен сёзлеримни тутсун! – деди.

15+– Бизлернен даа да къал, – деди Маноах РАББИнинъ Мелегине. – Биз улакъ сойып, оны санъа пиширип берермиз.

16– Сизлернен даа къалсам биле, сенинъ ашынъны ашамам, – деди РАББИнинъ Мелеги Маноахкъа. – Амма РАББИге айван къурбан чалып бутюнлей якъаджакъ олсанъ, чал.

Маноах бу РАББИнинъ Мелеги олгъаныны даа анъламай эди.

17– Сенинъ адынъ не? – деп сорады о Мелектен. – Сёзлеринъ ерине кельсе, биз сенинъ адынъны алгъышнен анъармыз.

18+Лякин РАББИнинъ Мелеги:

– Санъа меним адым не керек? Меним адым пек аджайиптир, – деди.

19+Бундан сонъ Маноах улакъ ве отьмек бахшышыны алып, къаяда РАББИге теклиф этти. РАББИ Маноах ве къадынынынъ козю огюнде аджайип шей япты. 20Къурбан ерининъ устюнден атеш коклерге котерильгенде, РАББИнинъ Мелеги оларнынъ козю огюнде шу атешнен котерилип кетти. Буны корип, Маноах ве онынъ апайы ерге бетинен йыкъылдылар. 21Бундан сонъра Мелек Маноахкъа ве къадынына башкъа кельмеди. Энди Маноах бу РАББИнинъ Мелеги олгъаныны анълады.

22+– Биз мытлакъ оледжекмиз, чюнки биз Алланы корьдик, – деди Маноах апайына.

23Лякин апайы онъа:

– Эгер РАББИ бизни ольдюреджек олса, бизлерден не бутюнлей якъылгъан къурбан, не де отьмек бахшышыны къабул этмез эди. О, бизге муджизелер косьтермез ве бир шей де айтмаз эди, – деди.

24+Вакъты кельгенде, апай огъул догъды ве адыны Шимшон къойды. Огълан осип буюди. Онен даима Алланынъ багъышлавы эди. 25+Цора ве Эштаол арасындаки Махане-Данда Шимшоннынъ ичинде РАББИнинъ Руху арекет этип башлады.

14

Шимшон ве фелестин къадыны

14^1+Бир кере Тимнагъа кельгенде, Шимшон бир фелестинли къызны корьди. 2+Эвине къайтып, о анасы-бабасына:

– Мен Тимнада бир фелестинли къызны корьдим. Оны манъа апай алынъыз, – деди.

3+– Бизим халкъымыз арасында, сой-сопларынъ арасында къыз ёкъмы? Не ичюн къадын алмакъ ичюн, сюннетсиз фелестинлилерге кетесинъ? – дедилер онъа анасы ве бабасы.

– Манъа бу къызны алынъыз! – деди Шимшон бабасына. – Мен оны бегендим.

4Анасы ве бабасы буларнынъ эписи РАББИден олгъаныны бильмей эдилер. РАББИ фелестинлилерге уджюм этмек ичюн, фурсат беклей эди. О заманларда фелестинлилер исраиллилерге укюм эте эдилер.

5Шимшон анасы-бабасынен бирликте Тимнагъа кетти. Олар Тимнанынъ юзюм багъчаларына кельгенде, Шимшоннынъ огюне окюрип яш арслан чапып чыкъты. 6+Шимшоннынъ устюне РАББИнинъ Руху энди. Шимшон арсланны, улакъны киби, парчалады. Онынъ эллеринде бир шей ёкъ эди. Лякин озь анасы-бабасына бир шей айтмады.

7Шимшон Тимнагъа келип, шу къызнен лаф этти ве оны пек бегенди.

8Бираз вакъыт кечкен сонъ, шу къызны апай алмакъ ичюн, Шимшон кене анда кетти. Ольдюрген арслангъа бакъмакъ ичюн ёлдан бурулды ве анда, арсланнынъ леши ичинде, бир талай балкъуртлар ве бал корьди. 9Шимшон бир авуч балны алды да, ашай-ашай ёлуны девам этти. Анасы-бабасына келип, оларны балнен сыйлады, амма балнынъ арслан лешинден алгъаныны айтмады.

10Энди Шимшоннынъ бабасы шу къызнынъ эвине кельди. Шимшон, яшларнынъ адетине коре, анда той япты. 11Шимшоннынъ кельгенини корип, эв саиплери тойда онынъ янындаки аркъадашлары олсун деп, отуз киши чагъырдылар.

12+Шимшон оларгъа:

– Айды, мен сизлерге бир тапмаджа айтайым. Эгер той девам этеджек еди кунь ичинде тапмаджаны чезип олсанъыз ве догъру джевабыны берсенъиз, мен сизге отуз кетен кольмек ве отуз урба берерим. 13Эгер тапып оламасанъыз, сиз манъа отуз кетен кольмек ве отуз урба берерсинъиз, – деди.

Олар джевап берип:

– Айды, айта бер тапмаджанъны. Къана, динълейик! – дедилер.

14Шимшон оларгъа бойле деди:

– Ашагъан озю аш олды, кучьлю – татлы олды.

Фелестинлилер учь кунь тапмаджаны чезип оламадылар.

15+Тойнынъ единджи куню кельди. Олар Шимшоннынъ апайына:

– Акъайынъны алдатып, тапмаджанынъ джевабыны биль де, бизге айт, – дедилер. – Эгер япмасанъ, сени де, бабанънынъ эвини де якъармыз! Бизни не ичюн чагъырдынъыз? Эр бир шейимизни тартып алмакъ ичюнми?

16+Апайы Шимшонгъа агълап кельди ве:

– Сенинъ мени кореджек козюнъ ёкъ, сен мени энди севмейсинъ! Сен меним халкъымдан олгъан кишилерге тапмаджа айттынъ, манъа исе джевабыны айтмагъа истемейсинъ! – деди.

Шимшон джевап берди:

– Мен джевабыны анама-бабама биле айтмадым. Санъа айтайыммы?

17Тойнынъ еди куню девамында, апай агълап, Шимшоннынъ пешинден къалмады, агълады. Апайы о къадар бездирди ки, единджи куню Шимшон тапмаджанынъ джевабыны айтты, апайы исе буны озь халкъынынъ адамларына еткизди.

18Мына тойнынъ единджи куню, кунь батмаздан эвель, шеэр сакинлери Шимшонгъа:

– Балдан не татлы? Арсландан ким кучьлю? – дедилер.

Шимшон оларгъа:

– Эгер сизлер меним танамда ер сюрмеген олсанъыз, тапмаджамны чезип оламаз эдинъиз! – деп джевап берди.

19+Шимшонны РАББИнинъ Руху къаплады. Шимшон Ашкелонгъа кетип, анда отуз киши ольдюрди, урбаларыны чыкъарып, тапмаджасыны чезген адамларгъа берди. Сонъ исе пек ачувлы алда бабасынынъ эвине къайтып кетти.

20Шимшоннынъ апайы исе тойгъа кельген аркъадашларындан бирисининъ, киев тарафындаки шаатнынъ апайы олды.

15

15^1Сонъра, богъдай оргъан вакъыт кельгенде, Шимшон апайынен корюшмеге кельди. Озюнен бир улакъ алып кельди.

– Мен апайыма, онынъ одасына кетем, – деди. Амма апайынынъ бабасы Шимшонны йибермеди 2ве:

– Сен оны ташладынъ, деп тюшюндим ве оны сенинъ аркъадашларынънынъ бирисине бердим. Лякин онынъ къызкъардашы бар, о даа да яхшы! Буюгининъ ерине кичигини ал! – деди.

3Шимшон оларгъа:

– Энди мен фелестинлилерге япаджакъ ярамайлыкъларым ичюн къабаатым олмайджакъ, – деди.

4Сонъ Шимшон кетип, учь юз тильки тутты да, оларны къуйрукъларындан экишер-экишер багълады. Эр бир чифтнинъ къуйругъына бирер мешъаль багълады. 5Сонъ мешъаллерни якъып, тилькилерни фелестинлилернинъ пишкен богъдай тарлаларына йиберди. Эр шейни якъты – тобан обаларыны, орулмагъан ашлыкъны, юзюм багъчалары ве зейтюн тереклерини якъып ташлады.

6Фелестинлилер:

– Буны ким япты? – деп сорагъанда, оларгъа:

– Шимшон, тимналы адамнынъ киеви. Чюнки о, Шимшоннынъ апайыны башкъа адамгъа, аркъадашына берди, – деп джевап бердилер.

Фелестинлилер барып, о апайны бабасынен берабер якътылар.

7Шимшон оларгъа:

– Ойле япкъан ишинъиз ичюн, сизлерден толусынен акъкъымны алмагъандже токътамам! – деди.

8Сонъра фелестинлилерге атылып, оларнынъ аякъ-баджакъларыны къырды, чокъусыны да ольдюрди. Сонъ кетти ве Этам къаясынынъ тюбюндеки къобада ерлешти.

Шимшон фелестинлилерни енъе

9Сонъ фелестинлилер Ехудагъа басып кельдилер, анда ордусыны Лехи янында ерлештирдилер.

10– Сизлер не ичюн бизнен дженклешмеге кельдинъиз? – деп сорадылар Ехуда акъайлары.

Олар джевап берип:

– Бизлер Шимшонны багъламагъа, о бизге бутюн япкъан шейлерини онъа япмагъа кельдик, – дедилер.

11Ехуданынъ учь бинъ адамы Этам къаясынынъ къобасына кельдилер. Олар Шимшонгъа:

– Биз фелестинлилернинъ укюми алтында олгъанымызны бильмейсинъми, ёкъса? Я не ичюн бизлерге ойле шейлер япасынъ? – дедилер.

– Мен оларгъа манъа япкъан шейлерини яптым, – деди Шимшон.

12Ехуда акъайлары:

– Биз сени багълап, фелестинлилерге бермек ичюн кельдик, – дедилер.

– Мени ольдюрмейджегинъизге ант этинъиз, – деди Шимшон.

13– Сени ольдюрмейджекмиз! – деди олар. – Тек сени багълап, фелестинлилерге береджекмиз, амма сени ольдюрмейджекмиз.

Олар Шимшонны эки янъы аркъаннен багълап, къобадан чыкъардылар. 14+Шимшон Лехиге якъынлашкъанда, фелестинлилер къычыра-къычыра, онъа къаршы чыкътылар. Шимшонны РАББИнинъ Руху къаплады – къолундаки аркъанлар алевленген кетен киби олды, къолуны багълагъан аркъанлар тюшти. 15+Шимшон эшекнинъ даа къурумагъан ченге кемигини тапты. Къолуны узатып, оны алды ве бинъ дане фелестинлини урып ольдюрди.

16– Эшек ченгесинен мен сайысыз душман ольдюрдим! Бинъ дане киши эшек ченгесинен ольдюрдим! – деди Шимшон.

17Шу сёзлерни айтып, эшек ченгесини четке атты. Шу ерге Рамат-Лехи[*] деген ад къойдылар.

18Шимшон пек сувсады. О, РАББИни чагъырып:

– Сен манъа, къулунъа, шу буюк гъалебени багъышладынъ! Я РАББИ, энди сувсузлыкътан олейимми, сюннетсизлернинъ элине тюшейимми? – деди.

19О заман Алла Лехининъ янында къаяны ярды, андан да сув акъып башлады. Шимшон сув ичип тойды, беденине къувети кирди, о, кене такъатыны топлады.

Лехининъ янындаки чокъракъ шимдиге къадар Эн-Хакъкъоре[*] адыны ташый.

20Шимшон фелестинлилернинъ укюмдарлыгъы заманында йигирми йыл девамында Исраильнинъ къадысы олды.

16

Шимшон Гъазада

16^1+Бир кунь Шимшон Гъазагъа кетип, анда бир фаишени корьди ве онъа кирди. 2Шимшоннынъ шеэрге кельгенини Гъазанынъ сакинлерине айттылар. Олар шу ерни алкъагъа сарып, бутюн гедже шеэр къапусы янында беклеп отурдылар. Бутюн гедже сакъланып отурды ве: «Мына кунеш чыкъсын да, биз оны ольдюрирмиз!» – деп тюшюндилер.

3Шимшон яры геджеге къадар юкълады. Яры геджеде турды. Шеэр къапусынынъ диреклерине япышып, къапуны мандалынен берабер чыкъарды. Къапуны омузына къойып, Хеврон къаршысындаки дагънынъ тёпесине алып кетти.

Шимшон ве Далила

4Сонъ Шимшон бир апайгъа севда олды. О апай Сорек вадийинде яшай эди. Онынъ ады Далила эди. 5+Фелестин укюмдарлары Далилагъа келип, онъа:

– Оны алдатып бакъ: онынъ буюк кучь-къуветининъ сыры неде экен? Оны насыл багъламакъ, бойсундырмакъ ве енъмек мумкюн? Бизлер исе санъа эр биримиз 1 100 кумюш пара берермиз, – дедилер.

6Далила Шимшондан:

– Айтчы манъа, сенинъ буюк къуветинънинъ сыры неде? Сени насыл багъламагъа, насыл енъмеге мумкюн? – деп сорады.

7– Эгер мени даа чий, къурумагъан еди дане дамарнен багъласалар, мен зайыфлашып, адий адам киби олурым, – деди онъа Шимшон.

8Фелестин укюмдарлары Далилагъа еди дане чий, даа къурумагъан дамар кетирдилер. Ве о, Шимшонны багълады. 9Фелестинлилер исе ичери одада сакъланып отура эдилер.

– Шимшон! Сени алмакъ ичюн фелестинлилер кельди! – деди Далила.

Шимшон бу дамарларны, алевленген кетен йиплери киби, узип ташлады. Къуветининъ сыры ойле де сыр олып къалды.

10– Сен мени алдаттынъ! – деди Далила. – Сен манъа ялан айттынъ! Айтса манъа, сени насыл багъламакъ мумкюн?

11+– Эгер мени янъы, даа къулланылмагъан аркъаннен багъласалар, мен зайыфлашып, адий адам киби олурым, – деди онъа Шимшон.

12Далила янъы аркъанлар алып, оны багълады. Сонъ:

– Шимшон! Сени алмакъ ичюн фелестинлилер кельди! – деди. Ичери одада исе адамлар сакъланып отура эдилер.

Шимшон аркъанларны, йип киби, узип ташлады.

13– Сен мени эп алдатасынъ! – деди Далила Шимшонгъа. – Ялан айтасынъ! Ач сырынъны, сени ненен багъламакъ мумкюн?

– Эгер меним еди сач орюмимни басмагъа токъусанъ ве оларны агъач иненен пекитсенъ, мен зайыфлашып, адий адам киби олурым, – деди онъа Шимшон.

14Шимшон юкълагъанда, Далила онынъ еди сач орюмини басмагъа токъуды, ве агъач иненен пекитти[*]. Сонъ:

– Шимшон! Сени алмакъ ичюн фелестинлилер кельди! – деди.

Шимшон уянды ве токъуджыларнынъ инесини орекенен ве басмасынен берабер сувурып ташлады.

15+– «Сени севем», дейсинъ, амма сенинъ юрегинъ меннен дегиль! – деди Далила. – Сен мени энди учь кере алдаттынъ. Буюк къуветинънинъ сыры неде олгъаныны манъа ойле де айтмадынъ, – деди Далила.

16Эр кунь Далила бойле сёзлернен Шимшонны бездире, оны чекиштире эди. Шимшон булардан безди-тюнъюльди, 17+онъа сырыны ачты:

– Мен бир вакъыт сачларымны къыркъмадым, – деди Шимшон. – Догъгъанымдан берли мен Алланынъ назарейим. Эгер сачларымны къыркъсалар, кучюм гъайып оладжакъ, мен адий адам киби оладжагъым, – деди.

18Далила Шимшон онъа сырыны ачкъаныны анълады ве Фелестин укюмдарларыны чагъыртып:

– Энди келинъиз, – деди. – О манъа сырыны ачты.

Фелестин укюмдарлары онъа кельди, кумюш де алып кетирдилер.

19Далила Шимшонны тизлеринде юкълатып, бир кишини чагъырды ве онъа Шимшоннынъ еди сач орюмлерини къыркъып алмагъа буюрды. Бойлеликнен, Шимшонны адий адам киби этти. Онынъ кучю гъайып олды.

20– Шимшон! Сени алмакъ ичюн фелестинлилер кельди! – деди Далила.

Шимшон уянды ве: «Зарары ёкъ, бу сефер де къуртулырым», – деп тюшюнди. Лякин РАББИ оны къалдыргъаны акъкъында хабери ёкъ эди.

21Фелестинлилер Шимшонны якъалады, онынъ козьлерини ойып чыкъардылар. Оны Гъазагъа кетирип, бакъыр зынджырларнен багъладылар. Зиндангъа ташлап, онъа дегирменде ашлыкъ чектирттилер.

22Шимшоннынъ сачлары къыркъылгъан еринден яваш-яваш осип башлады.

Шимшоннынъ олюми

23+Фелестин укюмдарлары озюнинъ Дагон адлы алласына буюк къурбан чалмакъ ве шенъленмек ичюн топлаштылар.

– Алламыз душманымыз Шимшонны къолумызгъа берди! – дедилер.

24Халкъ Шимшонгъа бакъып, озюнинъ алласыны шуретлей ве:

– Алламыз топракъларымызны тар-мар эткен душманымызны, арамыздан чокъ адам ольдюрген адамны къолумызгъа берди! – дей эдилер.

25Шенъленген фелестинлилер:

– Шимшонны кетиринъиз, о бизни кейфлендирсин, – дедилер.

Шимшонны зиндандан кетирттилер, ве о, оларны эглендире башлады. Шимшонны эвнинъ эки диреги арасында къойдылар. 26Шимшон оны етеклеп юрген яш огълангъа:

– Эвни тутып тургъан диреклерни тапмагъа ярдым эт, диреклерге таянып турайым, – деди.

27Эв исе акъай-апай толу эди. Анда эписи Фелестин укюмдарлары топлашкъан эди, эвнинъ дамында да учь бинъ акъай-апай, Шимшон оларны эглендиреджек деп, отура эдилер.

28Шимшон РАББИни чагъырып:

– РАББИ-ТААЛЯ! Мени хатырла! Аллам, манъа тек бу сефер кучь-къувет бер! Мен бир кереден фелестинлилерден эки козюмнинъ акъкъыны алайым! – деди.

29Сонъ Шимшон эвни тутып тургъан эки орта дирекни тутты ве эки къолунен оларгъа таянды. Онъ къолуны бир дирекке, сол къолуны экинджи дирекке таяды.

30– Фелестинлилернен берабер олейим! – деп къычырды Шимшон.

Бар кучюнен диреклерни уйтеди, ве эв йыкъылды. Эр кес эв тюбюнде къалды – Фелестин укюмдарлары да, анда олгъан эписи кишилер де. Шимшон олеяткъанда, сагъ экенде ольдюрген адамлардан даа чокъ душман ольдюрди!

31Шимшоннынъ агъа-къардашлары, бутюн союнен берабер келип, онынъ олюсини алып кеттилер. Оны алып кетип, Цора ве Эштаол арасында, бабасы Маноахнынъ къабринде дефн эттилер.

Шимшон йигирми йыл девамында Исраильнинъ къадысы олды.

17

Микъанынъ путлары

17^1Эфраим дагъларында Микъа адлы бир адам бар эди. 2+О, анасына:

– Сенинъ 1 100 кумюш паранъ гъайып олгъанда, сен къаргъыш айттынъ. Мен озюм къулагъымнен эшиттим. Бу кумюш пара менде, оны мен алдым, – деди.

Анасы:

– Огълум, РАББИ санъа эйилик этсин! – деди.

3+Огълу 1 100 кумюш параны анасына къайтарды, лякин анасы:

– Мен бу кумюшлерни огълум ичюн РАББИге багъышлайым. Бу кумюшлерден бир пут ве бир иритильген маденден эйкельчик япсынлар. Энди мен буларны санъа къайтарам, – деди.

4+Амма огълу кумюшни анасына къайтарып берди. Анасы къуюмджыгъа 200 кумюш берди, къуюмджы кумюш иритип, бир пут ве бир эйкельчик япты. Шу вакъыттан берли олар Микъанынъ эвинде тура эдилер.

5+Шу адамнынъ, Микъанынъ, озь ибадетханеси бар эди. О, эфод ве кичик путлар яптырып, огъулларынынъ бирини руханийлик этмеге багъышлады.

6+О заманларда Исраильде падиша ёкъ эди, эр кес озюне коре догъру корюнген шейни япа эди.

7+Ехудадаки Вифлеемде бир йигит бар эди. О, Левий къабилесинден олып, бу шеэрде яшай эди. 8Сонъ Ехудадаки Вифлеем шеэринден кетип, ёлгъа чыкъты ве озюне яшамакъ ичюн ер къыдыра башлады. Шу йигит кезип юрип, Эфраим дагъларына, Микъанынъ эвине кельди. 9Микъа ондан:

– Сен къаерден келесинъ? – деп сорады.

– Мен левийлим, Ехудадаки Вифлеемден кельдим. Мына, кезип юрип, озюме яшамагъа ер къыдырам, – деди йигит.

10Микъа онъа:

– Менде къал. Менде руханийлик япарсынъ, манъа бабам киби олурсынъ. Мен санъа йылынъа он кумюш пара тёлерим, ондан да гъайры урба ве аш-сувунъны берерим, – деди. 11Левийли йигит Микъанынъ эвинде яшамагъа разы олып, анда къалды, онъа огъул киби олды. 12Микъа бу левийлини багъышлады, ве йигит онынъ руханийи олды ве Микъанынъ эвинде яшап башлады. 13Микъа:

– Шимди мен билем ки, РАББИ манъа эйилик япар, чюнки эвимде левийли руханий бардыр! – деди.

18

Микъа ве Дан къабилеси

18^1+О заманларда Исраильде падиша ёкъ эди.

Шу заманларда Дан къабилеси озюне яшамагъа топракъ пайы къыдырып юре эди, чюнки онъа башкъа Исраиль къабилелерининъ арасында топракъ пайы берильмеген эди. 2+Дан огъуллары бутюн къабилесинден Цора ве Эштаол шеэринден олгъан беш кучьлю аскерни сайлап, оларны шу мемлекет акъкъында эр шейни бильмек ичюн ёлладылар.

– Барынъыз да, бу мемлекет акъкъында эр шейни билип келинъиз, – дедилер шу беш аскерге.

Олар Эфраим дагъларына, Микъанынъ эвине кельдилер. Анда геджелемеге къалдылар. 3Олар Микъанынъ эви янында олгъанда, яш левийлининъ сесини эшитип, оны таныдылар. Ичери кирип сорадылар:

– Сени мында ким кетирди? Мында не япасынъ, ненен огърашасынъ?

4Йигит оларгъа, Микъа онынъ ичюн не япкъаныны айтты:

– О, мени парагъа тутты, мен онда руханийлик япам.

5+– Бизлер япаджакъ ишимиз хайырлы олур экенми-ёкъмы? Сен Алладан сорап биль, – дедилер олар.

6Руханий:

– Аманлыкънен кете беринъиз. Ёлунъыз РАББИнинъ козю огюнде! – деди.

7+Шу беш киши ёлуны девам эттилер, Лаиш шеэрине кельдилер. Шеэрнинъ сакинлерининъ къасеветсиз яшагъанларыны корьдилер. Сидонлылар киби, олар раат-раат, къасеветсиз яшай эдилер. О ерлерде оларны эзиетлеген, ерлеринден къувалагъан, оларгъа залымлыкъ эткен кимсе ёкъ эди. Сидонлылар олардан узакъ эди, къомшуларынен исе къатнашмай эдилер.

8Беш аскер озь къабилесине, Цора ве Эштаол шеэрлерине къайтып кельген сонъ, агъа-къардашлары олардан:

– Сонъ, не хабер? – деп сорадылар.

9Олар:

– Айдынъыз, барып, шу халкънен дженклешейик! Оларнынъ топрагъыны корьдик. О, пек гузельдир! Не беклеп отурасынъыз? Чокъ созманъыз, сеферге чыкъайыкъ да, шу топракъларны запт этейик! 10Биз анда кельгенде, гъамсыз яшагъан адамларны тападжакъмыз. Оларнынъ топрагъы да пек чокъ. Алла сизинъ къолунъызгъа бу мемлекетни энди берди. О топракъларда бир шейде етишмемезлик ёкъ! – дедилер.

11Дан къабилесининъ алты юз аскери дженкке азырланып ве силяланып, Цора ве Эштаолдан чыкътылар. 12+Ёлгъа чыкъып, Ехудада Кирьят-Яримнинъ якъынларында ордусыны ерлештирдилер. Шу ерге шимдиге къадар Махане-Дан[*] дейлер. О, Кирьят-Яримнинъ артында ерлешкен. 13Андан чыкъып, олар Эфраим дагъларына ёл алдылар ве Микъанынъ эвине еттилер. 14Анавы беш аскер, Лаиш шеэрининъ ерине барып кельген сойлары, башкъа аскерлерге:

– Бу эвлерде эфод, кичик путлар, мабут ве иритильген маденден япылгъан эйкельчик олгъаныны билесизми? Айды, не япаджагъынъызны тюшюнинъиз! – дедилер.

15Олар яш левийлининъ эвине, яни Микъа яшагъан эвге таба бурулдылар, кирип, яш левийлинен селямлаштылар.

16Дан огъулларындан алты юз силялангъан аскери араба къапусы янында турдылар. 17Шу ерлерни бакъып кельген анавы беш аскер исе эвге кирип, мабутны, эфодны, кичик путларны ве иритильген маденден япылгъан эйкельчикни алдылар.

Руханий араба къапусында турмакъта, алты юз силялангъан аскер де анда тура эдилер. 18Анавы беш аскер Микъанынъ эвине кирип, мабутны, эфодны, кичик путларны ве иритильген маденден япылгъан эйкельчикни алдылар. Руханий олардан:

– Сиз не япасынъыз? – деп сорады. 19Олар:

– Сус, къолунънен агъзынъны къапат. Бизнен берабер кель. Бизим руханийимиз, бизим бабамыз киби, олурсынъ. Бир адамнынъ эвинде руханий олмакътан бутюн къабиленинъ, Исраиль союнынъ руханийи олмакъ яхшы дегильми? – дедилер.

20Руханийнинъ юреги къуванды. Эфодны, кичик путларны ве мабутны алып, халкъкъа къошулды. 21Сонъ халкъ ёлуны девам этти. Озь балаларыны, мал-мульклеринен берабер, тувар сюрюлерини де огге йибердилер. 22Олар Микъанынъ эвинден узакълашкъанда, Микъанынъ эви янында яшагъан къомшулары топлашып, Дан огъулларынынъ пешинден къуваладылар 23ве оларны чагъырып башладылар. Дан огъуллары айланып, Микъагъа:

– Не олды? Не ичюн адамларны топлап кельдинъ? – дедилер.

24+Микъа оларгъа джевап берип:

– Сизлер мен яптыргъан аллаларымны алып кеттинъиз, руханийимни де алып кеттинъиз, – деди. – Меним бир шейим къалмады! Даа да: «Не олды?» – деп сорайсызмы? – деди.

25Дан огъуллары онъа джевап берип:

– Башкъа сесинъни эшитмейик! Ёкъса, бир къач адамларымыз ачувланып, сизинъ устюнъизге атыладжакълар, сенден де, къорантанъдан да бир шей къалмаз! – дедилер 26ве ёлларыны девам эттилер. Микъа кучь оларнынъ тарафында олгъаныны корип, арткъа чевирильди ве эвине къайтты.

27+Аскерлер исе Микъанынъ яптырткъан шейлерини ве Микъада хызмет эткен руханийни алып кетип, Лаиш шеэрине таба ёл алдылар, анда раат-раат, къасеветсиз яшагъан адамларгъа уджюм эттилер ве оларны къылычнен ольдюрип, шеэрни якътылар. 28+Лаиш сакинлерине кимсе ярдымгъа кельмеди, чюнки сидонлылар узакъ эди, къомшуларынен исе олар къатнашмай эдилер. Лаиш шеэри Бет-Реховнынъ янындаки вадийде ерлешкен эди. Дан адамлары бу шеэрни гъайрыдан къурып, анда ерлештилер. 29Шеэрнинъ адыны «Дан» къойдылар. Бу ад данлыларнынъ деделери олгъан Исраиль огъулларындан бирисининъ ады эди. Шеэрнинъ эвельки ады исе Лаиш эди.

30+Дан огъуллары озьлерине иритильген маденден япылгъан эйкельчикни къойдылар. Шу ерлерден кочип кеткендже, Менашше огълунынъ Гершом огълу Ехонатан ве онынъ огъуллары Дан къабилесининъ руханийлери олдылар. 31+Алланынъ Эви бутюн вакъыт Шилода олгъанда, олар Микъа япкъан эйкельчикни озьлеринде туттылар.

19

Левийли ве онынъ джариеси

19^1+О заманларда Исраильнинъ падишасы ёкъ эди.

Эфраим дагъларынынъ этеклеринде бир левийли яшай эди. О, озюне апай оларакъ Ехудадаки Вифлеемден бир джарие алды. 2Джариеси акъайына садыкълыгъыны бозып, ондан Ехудадаки Вифлеемге, бабасынынъ эвине къайтып кетти ве анда дёрт ай кечирди. 3Левийли онынъ пешинден кетип, апайынен муляйим лаф этип, оны къайтармагъа истеди. Онен берабер хызметчи ве эки эшек бар эди. Апай оны бабасынынъ эвине кетирди. Къайнатасы киевини корьгенде, корюшювлерине къуванды. 4Яш къадыннынъ бабасы оны мусафирликте къалмагъа къандырды. Учь кунь, учь гедже девамында анда олып, олар берабер ашады-ичтилер, анда юкъладылар. 5Дёртюнджи куню саба эрте левийли турып, ёлгъа азырланып башлады. Къайнатасы киевине:

– Отур, аша. Ёлгъа чыкъмаздан эвель, бираз отьмек ашап такъатлан, – деди.

6Олар экиси отурып ашадылар-ичтилер, ве яш къадыннынъ бабасы левийлиге:

– Къал, менде геджелерсинъ. Юрегинъ раатланыр, – деди.

7Левийли турып кетмек истеди, амма къайнатасы оны къандырды, ве левийли даа бир гедже къалды.

8Бешинджи куню левийли саба эрте турып, кене ёлгъа чыкъмагъа истеди, лякин къайнатасы кене:

– Бираз отьмек ашап такъатлан, акъшамгъадже къал, – деди.

Олар экиси кене софра башында къалдылар.

9Сонъ левийли, джариеси ве хызметчисинен берабер ёлгъа чыкъмагъа истеди. Лякин къайнатасы, яш къадыннынъ бабасы, онъа:

– Бакъ, акъшам тюшкен! Къал, геджеле, энди къаранлыкълашып башлагъан. Мында геджелерсинъ, юрегинъ раатланыр. Ярын исе эрте турып, ёлунъызгъа чыкъарсынъыз, эвинъе къайтып кетерсинъиз, – деди.

10+Лякин левийли артыкъ къалмагъа истемеди ве ёлгъа чыкъты. Евус, яни Ерусалим шеэрине кельди. Онынънен берабер джариеси ве эки юклю эшеги бар эди. 11Олар Евускъа якъынлашкъанда, кунь энди баткъан эди. Левийлининъ хызметчиси саибине:

– Айдынъыз, шу евуслыларнынъ шеэрине бурулайыкъ, анда къалайыкъ, – деди.

12Амма саиби:

– Ёкъ, ябанджыларнынъ шеэрине кирмейджекмиз. Олар исраилли дегиль! Биз Гивагъа кетермиз. 13Айды, Гива я да Раманынъ шеэрлерининъ бирине барайыкъ, анда геджелермиз, – деди.

14Олар ёлуны девам этти. Биньямин топракъларындаки Гиванынъ якъынларында олгъанда, кунеш батты. 15Олар геджелемек ичюн Гивагъа бурулдылар. Шеэрге кирип, шеэр мейданында отурдылар. Амма оларны озюнде къалмагъа кимсе давет этмеди.

16Шу арада иштен сонъ, тарладан акъшам устю бир къарт къайтаята эди. О, Эфраим дагъларындан олып, Гива шеэринде яшай эди. О шеэрде биньяминлилер яшай эди. 17Къарт шеэр мейданында ёлджуны корип, ондан:

– Сен къайдан келесинъ, къайда кетесинъ? – деп сорады.

18– Биз Ехудадаки Вифлеем шеэринден Эфраим дагъларынынъ узакъ тарафына кетемиз, чюнки мен анда яшайым. Мен Ехудадаки Вифлеемге бардым, энди исе Алланынъ Эвине къайтам. Мени кимсе озь эвине давет этмей! 19Бизим исе озюмизнинъ эр шейимиз бар: тобан да бар, эшеклеримизнинъ еми де бар. Бизим ашымыз да, шарабымыз да бар. Бизге, сенинъ къулларынъа: озюме, апайыма да, хызметчиме де етеджек. Бизге бир шей керекмей! – деди левийли.

20+Къарт онъа:

– Раатсызланма! Мен сизге керек эр шейни берерим. Тек шеэр мейданында геджелеменъиз! – деди.

21Къарт оларны эвине кетирди ве эшеклерине ем берди. Ёлджулар аякъларыны ювгъан сонъ, ашадылар. 22+Ёлджулар раатланаяткъанда, шеэр сакинлери, бир талай олмайджакълар, эвни сарып, къапуны такъылдатып башладылар. Олар эв саиби къарткъа:

– Мусафирнинъ намусына токъунмакъ ичюн, оны бизге чыкъар, – дедилер.

23Эв саиби олгъан къарт оларгъа чыкъып, къандырып башлады:

– Къардашларым, яманлыкъ этменъиз! Бу адам меним мусафирим, бойле акъылсыз шейлер этменъиз! 24Яхшысы, меним бир къызым бар, бу адамнынъ исе бир джариеси. Мен оларны сизге чыкъарып берейим. Оларны бойсундырып, оларгъа не япсанъыз япынъыз. Тек мусафириме ойле акъылсыз шейлер япманъыз! – деди.

25Амма олар оны динълемеге биле истемедилер. О заман левийли озь джариесини алды да, оны тышарыда тургъанларгъа чыкъарды. Олар онынъ намусына токъундылар, бутюн гедже сабагъадже оны къыйнадылар, тек танъда йибердилер.

26Ярыкълашып башлагъанда, къадын саиби олгъан эвге къайтып кельди ве босагъагъа йыкъылып, анда кунеш чыкъкъандже ятты.

27Саба олды. Саиби ёлуны девам этмек ичюн турып, къапуны ачты. Бакъса, не корьсюн, къапунынъ огюнде, босагъагъа япышып, онынъ джариеси ята. 28О апайына:

– Тур, кетейик, – деди.

Амма джевабыны алмады. Адам апайынынъ джеседини эшекке къойып, эвине кетти. 29+Эвине келип, пычакъ алды да, джариесининъ джеседини муче-муче он эки парчагъа больди ве Исраильнинъ бутюн ерлерине йиберди. 30Буны корьген эр кес:

– Исраиллилер Мысырдан чыкъкъандан берли бугуньге къадар ойле шей олмады, бунъа ошагъан шей корьмедик! Бакъынъыз! Келинъиз тюшюнейик, бир къарар чыкъарайыкъ! – деди.

20

Халкъ Биньямин къабилесини джезаламагъа къарар чыкъара

20^1+Эписи исраиллилер, бутюн джемаат – Дандан Беэр-Шевагъадже яшагъан халкъ ве Гиладнынъ сакинлери – эписи, бир адам киби, Мицпа шеэринде РАББИнинъ огюнде топлаштылар. 2Анда халкънынъ эписи ёлбашчылары, бутюн Исраиль къабилелерининъ ёлбашчылары бар эди. Анда Алланынъ бутюн халкъы, къылычнен силялангъан 400 000 джаяв аскери топлашты.

3Биньямин къабилеси исраиллилернинъ Мицпада топлашкъаны акъкъында хабер алды. Исраиллилер:

– Бу яман шей насыл олды? – деп сорадылар.

4Ольдюрильген апайнынъ акъайы левийли:

– Мен джариемнен Биньямин топракъларындаки Гивагъа кельдим. Анда геджелемеге истедим. 5Геджеси Гиванынъ сакинлери келип, мен отургъан эвни сардылар, мени ольдюрмеге истедилер. Олар джариемни зорлап, намусына токъундылар. О ольди. 6+Мен исе онынъ джеседини парча-парча кесип, оларны исраиллилернинъ эр бир топракъ пайларына йибердим. Олар Исраильде айып ве акъылсыз шей яптылар. 7Энди исе, исраиллилер, тюшюнинъиз ве шимди къарар чыкъарынъыз! – деди.

8Бутюн халкъ, бир адам киби турып:

– Бизлер эвлеримизге къайтмайджакъмыз, чадырларымызгъа кетмейджекмиз. 9Гивагъа бойле япаджакъмыз: джерепке коре онъа уджюм этеджекмиз. 10Биз Исраиль къабилелерининъ 100 адамындан 10 киши, 1 000 адамдан 100 киши, 10 000 адамдан 1 000 киши айыраджакъмыз. Олар бутюн орду ичюн емек тапсын. Орду Биньямин топракъларындаки Гивагъа кетеджек. Япкъан акъылсызлыгъынен Исраильни масхара эткен гивалылардан интикъам аладжакъмыз! – дедилер.

11Бутюн исраилли акъайлар, бир адам киби, берабер Гивагъа кетмеге топлаштылар.

12Исраиль къабилелери бутюн Биньямин къабилесине эльчилер йиберип:

– Сизлер насыл этип бойле мушкюль джинает япа бильдинъиз? 13+Бизге шу гивалы олмайджакъларны беринъиз! Биз оларны ольдюрип, Исраильни яманлыкътан темизлейджекмиз, – дедилер.

Амма биньяминлилер агъалары исраиллилерни динълемеге истемедилер, 14оларнен дженклешмек ичюн, эписи шеэрлеринден чыкъып, Гивада топлаштылар. 15+Шу куню шеэрлерден чыкъкъан, дженкке къылычнен силялангъан 26 000 биньяминли аскер кельди. Бундан гъайры, Гивадан 700 энъ яхшы аскер кельди. 16+Ордуда 700 энъ яхшы солакъай аскер бар эди. Олар сапандан таш атып, сачны биле урып ола эдилер.

17+Исраиллилернинъ исе (Биньямин къабилесини саймайып), 400 000 киши топланды. Олар эписи къылычнен силялангъан эди. Эр бири теджрибели аскер эди.

Биньяминлилерге къаршы дженк

18+Исраиллилер Бет-Эль шеэрине келип, Алладан:

– Бизни Биньямин къабилесине къаршы ким алып бараджакъ? – деп сорадылар.

РАББИ джевап берип:

– Сизлерни Ехуда алып бараджакъ, – деди.

19Саба исраиллилер Гиванынъ якъынларында ерлештилер.

20Исраилли акъайлар Биньямин къабилесинен дженклешмеге чыкътылар. Гиванынъ къаршысында исраиллилер дженкке азырланып турдылар. 21+Шу куню Биньямин къабилесининъ аскерлери Гивадан чыкъып, исраиллилерге уджюм эттилер, 22 000 кишини ольдюрдилер.

22Исраиллилер кучюни топлап, кене дженк этмек ичюн сыранен турдылар. Кене тюневин тургъан ерде ерлештилер. 23Исраиль огъуллары кетип, акъшамгъадже РАББИнинъ огюнде агъладылар ве Ондан: «Къардашларымыз биньяминлилернен дженкни девам этейикми, ёкъмы?» – деп сорадылар. РАББИ джевап берип: «Оларнен дженклешинъиз!» – деди.

24Бойле этип, экинджи куню де исраиллилер Биньямин аскерлерине къаршы чыкътылар. 25Биньяминлилер экинджи куню де Гивадан чыкъып, исраиллилерге уджюм эттилер ве даа къылычнен силялангъан 18 000 аскер ольдюрдилер.

26Сонъ исраиллилер бутюн ордусынен Бет-Эльге кеттилер. Анда РАББИнинъ огюнде отурдылар, бутюн кунь акъшамгъадже агълады ве ашамады-ичмедилер. Къурбанлар чалып, РАББИ ичюн оларны бутюнлей якътылар, аманлыкъ къурбанларыны да кетирдилер.

27+Сонъ исраиллилер РАББИден акъыл сорадылар.

О заманда Алланынъ Васиет Сандыгъы анда эди, 28+ве Харун огълу Элазарнынъ огълу Пинехас онынъ огюнде хызмет эте эди.

– Къардашларымыз олгъан Биньямин къабилесинен дженкни девам этейикми? – деп сорадылар исраиллилер. – Я да дженкни токътатайыкъмы?

РАББИ оларгъа джевап берип:

– Дженклешинъиз! Ярын Мен оларны къолларынъызгъа берерим! – деди.

29+Сонъ исраиллилер Гиванынъ чевре-четинде сакълы аскерлерни къойдылар.

30Учюнджи куню исраиллилер кене Биньямин къабилесинен дженклешмеге чыкътылар ве эвелькиси киби Гиванынъ къаршысында сыранен турдылар. 31Биньямин аскерлери исраилли ордусына атылдылар ве шеэринден узакълаштылар. Олар, эвель япкъаны киби, исраиллилерни эки ёлда ольдюрип башладылар: Бет-Эль ёлунда ве Гиванынъ тарла ёлунда оларнынъ артындан къуваладылар, отузгъа якъын исраиллини ольдюрдилер. 32+Биньямин къабилесининъ аскерлери: «Биз оларны эвелькиси киби ольдюрирмиз!» – деп тюшюндилер. Исраиллилер исе къачкъан киби олып, биньяминлилерни шеэрден узакълаштырып, ёлгъа чекмеге истедилер.

33Исраиллилернинъ бутюн ордусы еринден кочип, Баал-Тамар янында сыраландылар. Гиванынъ гъарбында сакъланып отургъан болюк исе еринден турды. 34Бутюн Исраильден топлангъан он бинъ энъ яхшы аскер Гивагъа таба арекет этти. Уруш пек агъыр эди. Биньямин къабилесининъ аскерлери, магълюбиетке огърармыз деп, тюшюнмедилер. 35РАББИ исраиллилернинъ огюнде биньяминлилерни къырып ташлады. Шу куню исраиллилер биньяминлилернинъ ордусында къылычнен силялангъан 25 100 кишини ольдюрдилер.

Биньяминлилернинъ енъилюви

36Биньямин аскерлерининъ енъилювини корьгенде, исраиллилер Биньямин ордусындан чекильди, Гиванынъ янында сакъланып отургъан аскерлерге умют эттилер. 37+Шимди бу аскерлер сакълангъан ерлеринден Гивагъа таба ашыкъып кельдилер, шеэрге атылып, ичине кирдилер ве анда эр кесни къылычнен ольдюрдилер. 38Исраиллилер ве сакълы отургъан адамларнынъ арасында бойле анълашма бар эди: шеэрнинъ ичинде атеш якъылып, шеэрден тютюн котериледжек. 39Исраиллилер дженк мейданындан чекилип башлагъанда, Биньямин къабилесининъ аскерлери энди отузгъа якъын адам ольдюрген эдилер ве: «Исраиллилерни биринджи урушта олгъаны киби, къырып ташлайыкъ», – деп белледилер. 40Тамам шу вакъытта шеэрнинъ устюнден тютюн диреги котерильди. Биньямин аскерлери арткъа бакъса, не корьсюнлер – бутюн шеэрлерини янгъын къаплагъан, тютюни тап коклерге котерильген. 41Исраиллилернинъ ордусы арткъа бурулды, Биньямин аскерлерини исе шиддетли къоркъу сарды: олар белягъа огърагъаныны анъладылар. 42Биньяминлилер сахрагъа кеткен ёлдан къачып башладылар. Лякин уруштан къачалмадылар. Шеэр тарафындан кельген исраиллилер алкъагъа тюшкенлерни ёкъ этип башлады.

43Биньямин аскерлери алкъагъа тюштилер. Оларны Ноха шеэринден къуваладылар ве Гиванынъ гъарбындаки ерлерге къувалап кирсеттилер. 44Биньяминлилернинъ 18 000 аскери гъайып олды – эр бири джесюр аскер эди. 45+Къалгъан Биньямин аскерлери сахрагъа, Риммон къаясына къачтылар. Олар ёллардан къачып кеткенде, исраиллилер даа 5 000 адам эсир алдылар. Исраиллилер оларны тап Гидомгъадже къуваладылар ве даа 2 000 адам ольдюрдилер. 46Шу куню джеми оларакъ Биньямин аскерлеринден къылычнен силялангъан 25 000 киши ольдюрильди, эписи джесюр аскерлер эди.

47Алты юз Биньямин аскерлери сахрагъа, Риммон къаясына къачтылар. Олар анда, Риммон къаясында дёрт ай девамында къалдылар.

48Исраиллилер Биньямин къабилесининъ ерлерине къайтып, къалгъан адамларны къылычнен ольдюрдилер, эм шеэрнинъ сакинлерини, эм айванларыны, эм де ёлда расткельген эр кимни ёкъ эттилер. Ёлда расткельген эр бир шеэрни якътылар.

21

Исраиллилер Биньямин къабилеси ичюн къадынларны тапалар

21^1+Исраилли акъайлар Мицпа шеэринде къызларыны Биньямин къабилесининъ акъайларына апай оларакъ бермемеге ант эттилер.

2Сонъ исе исраиллилер Бет-Эльге келип, РАББИнинъ огюнде отурып, акъшамгъадже окюр-окюр агъладылар.

3– Я РАББИ, Исраильнинъ Алласы! Не ичюн Исраильде буларнынъ эписи олып кечти? Энди Исраильнинъ бир къабилеси эксик олды! – дедилер.

4Келеджек куню, саба эрте, исраиллилер турып, анда къурбан ерини къурдылар ве къурбанлар чалып, бутюнлей якътылар ве аманлыкъ къурбанларыны кетирдилер.

5Исраиль огъуллары:

– Исраильнинъ эписи къабилелеринден ким РАББИнинъ огюне кельмеген? – деп сорадылар.

Олар кимде-ким Мицпагъа РАББИнинъ огюне турмагъа кельмесе, ольдюриледжек, деген буюк къаргъыш эткен эдилер.

6+Исраиль огъуллары къардашлары Биньямин къабилесине языкъсындылар ве:

– Энди Исраиль бир къабилесинден марум олды. 7Насыл этип, сагъ къалгъанларгъа апай тапмакъ мумкюн? Биз РАББИнинъ огюнде озюмизнинъ къызларымызны оларгъа бермемеге ант эттик!

8+Олар бири-бирлеринден:

– Исраиль къабилелеринден Мицпагъа, РАББИнинъ огюне турмагъа кельмеген бир кимсе ёкъ экенми? – деп сорап башладылар.

Сорап, не бильсинлер: Явеш-Гиладдан кимсе ордугъа къошулмагъан, кимсе топлашувгъа кельмеген экен.

9Ордунынъ аскерлерини сайып, ады-адынен айткъан сонъ, Явеш-Гиладдан кимсе кельмегени белли олды. 10О заман джемаат анда 12 000 джесюр аскер йиберип, оларгъа бойле буйрукъ бердилер:

– Барынъыз да, Явеш-Гиладнынъ бутюн сакинлерини ольдюринъиз, апайларны балаларынен берабер ёкъ этинъиз. 11+Эмиримиз бойле: анда эписи акъайларны ве акъай къолу тийген къадынларны айырып ёкъ этинъиз!

12+Явеш-Гилад сакинлери арасында акъай эли тиймеген 400 къыз тапылды. Оларны Ханаандаки Шилогъа, исраиллилернинъ ордусына кетирдилер. 13+Сонъ Исраиль джемааты, Риммон къаясында сакъланып отургъан Биньямин аскерлерине эльчилер йиберип, барышыкъ илян эттилер. 14О вакъыт Биньямин огъуллары эвлерине къайтып кельдилер, ве оларгъа Явеш-Гиладда ольдюрмеген къызларыны бердилер. Амма къызлар эр кеске етишмеди.

15Халкъ Биньямин къабилесине языкъсынды, чюнки РАББИ Исраиль къабилелерининъ бирлигини сакъламагъан эди.

16Джемаатнынъ акъсакъаллары:

– Биньямин къабилесининъ бутюн апайлары ольдюрильди. Сагъ къалгъанларгъа насыл этип апай тапмакъ мумкюн? – деп сорадылар.

17– Биньямин къабилесини сакъламакъ керек. Исраильнинъ къабилеси гъайып олмасын. 18Лякин биз къызларымызны оларгъа берип оламаймыз, – дедилер.

Исраиль огъуллары ант этип: «Кимде-ким озь къызыны Биньямин къабилесинден олгъан акъайгъа берсе, лянетленеджек!» – деген эдилер.

19Ахыры сонъу:

– Эр йылы Шилода РАББИнинъ байрамы ола, – дедилер.

Шило Бет-Эльнинъ шималинде, Бет-Эльден Шекемге кеткен ёлнынъ шаркъында ве Левонанынъ дженюбинде ерлешкендир.

20Биньяминлилерге бойле буюрдылар:

– Анда барып, юзюм багъчаларында сакъланынъыз. 21+Шилодаки къызлар ойнамагъа чыкъкъанда, юзюм багъчасындан чапып чыкъып, оларны тутунъыз. Эр кес озюне Шилодан бирер къыз алып, Биньямин топракъларына къайтсын. 22Къызларнынъ баба я да агъалары бизге шикяет этип кельселер, биз оларгъа: «Бизни аджынъыз, къызларынъызны бизде къалдырынъыз! Эр биримиз дженкте озюне апай алып оламадыкъ! Бундан да гъайры, сиз оларгъа апай бермединъиз, демек, сизде къабаат ёкъ!» – дермиз.

23Биньямин къабилесининъ акъайлары ойле де яптылар: озь сайысына коре оюн ойнагъан къызларны хырсызлап алдылар. Сонъ озь топракъ пайына къайттылар, шеэрлерини гъайрыдан къурдылар ве анда яшап башладылар.

24Исраиллилер де о вакъыт эр кес озь къабилесине, озь союна къайтып кетти. Эр кес озь топрагъына кетти.

25+О заманларда Исраильде падиша ёкъ эди, эр кес озюне догъру корюнген шейни япа эди.

* 1.17 Хорма – къ. еуд. бу аднынъ айтылувы «харам» (бутюнлей ёкъ этмек) фиилининъ айтылувына ошай.

* 2.5 Бохим – къ. еуд. «агълагъанлар» демектир; бу сёз «баха» (агъламакъ) сёзюнден чыкъа.

* 2.13 Ашторет – севги ве дженк путу. Адет-узьре Ханаан путу олгъан Баалнынъ ёлдашы сайыла.

* 3.16 Ярым метр – къ. еуд. «бир аммах».

* 6.19 Ярым чувал – къ. еуд. «бир эфа».

* 6.24 Яхве-Шалом – къ. еуд. «РАББИ селямет бере» демектир.

* 6.32 Еруббаал – къ. еуд. «Баал давалашсын» демектир.

* 7.25 Орев, Зеев – къ. еуд. бу адлар «къаргъа» ве «къашкъыр» манасыны ташыйлар.

* 8.26 17 кило – къ. еуд. «1 700 шекель».

* 9.4 70 кумюш – къ. еуд. «70 шекель».

* 13.5 Назарей – озюни Алланынъ хызметине багъышлагъан адам.

* 15.17 Рамат-Лехи – къ. еуд. «ченге байыры» манасыны ташый.

* 15.19 Эн-Хакъкъоре – къ. еуд. «чагъыргъаннынъ чокърагъы» манасыны ташый.

* 16.13-14 Бу аетлердеки текст къысмен къадимий еудий язысында ёкътыр, амма къадимий юнан тилиндеки языда бардыр.

* 18.12 Махане-Дан – къ. еуд. «Дан Ордусы» демектир.

+ 1.1 Ехо 24.29; Къад 20.18
+ 1.5 1 Пад 11.8
+ 1.7 Лев 24.19
+ 1.8 Ехо 15.63; 2 Пад 5.6
+ 1.10 Сай 13.23; Ехо 14.15; 15.14
+ 1.11 Ехо 10.38; 15.15
+ 1.12 Сай 13.31; Ехо 15.13-19
+ 1.16 Сай 10.29-32; 24.21
+ 1.19 Ехо 17.16,

+ 1.20 Сай 14.24; Ехо 14.13; Къад 1.10; Сай 13.34; Текр 2.10

+ 1.21 Ехо 15.63
+ 1.23 Баш 28.19
+ 1.24 Ехо 2.14
+ 1.27 Ехо 17.11-13
+ 1.29 Ехо 16.10; 3 Пад 9.16
+ 1.31 Ехо 19.24-30
+ 1.33 Ехо 19.32-39
+ 1.34 Ехо 19.46
+ 1.36 Сай 34.4; Ехо 15.3
+ 2.1 Баш 17.7
+ 2.2 Текр 7.2; 12.3
+ 2.3 Чыкъ 23.33
+ 2.9 Ехо 19.50
+ 2.10 Эюп 18.21; Йрм 9.3; 2 Тес 1.8
+ 2.11 Къад 3.7; 4.1; 6.1; 10.6; 13.1
+ 2.12 Текр 31.16-17
+ 2.13 1 Пад 7.4
+ 2.14 Лев 26.37; Ехо 7.12
+ 2.15 Лев 26.14-46; Текр 28.15-68
+ 2.17 Чыкъ 34.15; Текр 31.16
+ 2.18 Чыкъ 2.23-25
+ 2.21 Ехо 23.12-13
+ 3.1 Ехо 13.2-6
+ 3.6 Чыкъ 34.16
+ 3.7 Къад 2.11
+ 3.9 Къад 1.13; 4 Пад 13.5

+ 3.10 Сай 24.2; Къад 6.34; 11.29; 13.25; 14.6; 14.19; 15.14

+ 3.15 Къад 20.16
+ 3.27 Къад 6.34; 1 Пад 13.3
+ 3.28 Ехо 2.7; Къад 7.24
+ 3.31 Къад 5.6; 1 Пад 13.19
+ 4.1 Къад 2.11
+ 4.2 Ехо 11.10; 1 Пад 12.9
+ 4.6 Ехо 19.37; Йрм 46.18; Еуд 11.32
+ 4.7 3 Пад 18.40
+ 4.11 Сай 10.29; 24.21; Ехо 19.33; Къад 1.16
+ 4.15 Ехо 10.10

+ 5.4 Текр 33.2; 2 Пад 22.8; Збр 17.8; 67.9; 76.18; 96.4

+ 5.5 Чыкъ 19.18
+ 5.6 Къад 3.31; 4.17
+ 5.8 Текр 32.16; 1 Пад 13.19,
+ 5.12 Збр 56.9
+ 5.14 Сай 32.39
+ 5.17 Ехо 13.24-28
+ 5.18 Къад 4.10
+ 5.19 Ехо 17.11
+ 5.21 Къад 4.7
+ 5.24 Къад 4.17
+ 5.25 Къад 4.19
+ 5.26 Къад 4.21
+ 5.31 Збр 36.6
+ 6.1 Баш 25.1; Сай 25.17-18; Къад 2.11
+ 6.4 Лев 26.16; Текр 28.31-33
+ 6.9 1 Пад 10.18
+ 6.11 Ехо 17.2
+ 6.13 Текр 31.17
+ 6.15 1 Пад 9.21; 18.18
+ 6.16 Чыкъ 3.12; Ехо 1.5
+ 6.17 4 Пад 20.8; Збр 85.17
+ 6.18 Баш 18.3-8
+ 6.20 Къад 13.19
+ 6.21 Лев 9.24; 3 Пад 18.38
+ 6.22 Баш 32.30
+ 6.33 Ехо 17.16; Хош 1.5
+ 6.34 Сай 24.2; Къад 3.10, 27; 1 Пад 13.3
+ 7.2 Текр 8.17
+ 7.3 Текр 20.8
+ 7.12 Ехо 11.4; 1 Пад 13.5
+ 7.16 1 Пад 11.11; Эюп 1.17
+ 7.18 Ехо 6.4
+ 7.22 1 Пад 14.20; 2 Тар 20.22-23
+ 7.24 Ехо 2.7; Къад 3.28
+ 7.25 Збр 82.12
+ 8.1 Къад 12.1
+ 8.3 Икм 15.1
+ 8.5 Баш 33.17
+ 8.6 1 Пад 25.11
+ 8.8 Баш 32.30
+ 8.11 Сай 32.35,
+ 8.17 3 Пад 12.25
+ 8.21 Збр 82.12; Еш 3.18
+ 8.22 1 Пад 8.5
+ 8.24 Баш 25.12-18; Чыкъ 32.1-4
+ 8.27 Текр 7.16
+ 8.31 Къад 9.1
+ 9.4 Къад 8.33
+ 9.5 4 Пад 11.1
+ 9.6 Баш 35.4; Ехо 24.26; 3 Пад 12.1
+ 9.7 Текр 11.29; 27.12; Ехо 8.33
+ 9.8 4 Пад 14.9
+ 9.13 Збр 103.15
+ 9.15 Ехез 31.3
+ 9.21 Сай 21.16
+ 9.23 1 Пад 16.14
+ 9.28 Баш 34
+ 9.29 2 Пад 15.4
+ 9.45 Текр 29.29; 3 Пад 12.25
+ 9.48 Збр 67.15
+ 9.53 2 Пад 11.21
+ 9.54 1 Пад 31.4
+ 10.4 Текр 3.14
+ 10.6 Къад 2.11; 3 Пад 11.5; 2 Пад 23.13
+ 10.10 1 Пад 7.6
+ 10.14 Текр 32.37
+ 11.1 Еуд 11.32
+ 11.3 1 Пад 22.2; 2 Пад 10.6,
+ 11.8 Къад 10.18
+ 11.10 Йрм 42.5
+ 11.13 Сай 21.24-26
+ 11.15 Текр 2.9,
+ 11.16 Сай 13.27; 14.25
+ 11.17 Сай 20.14-21; Текр 1.46
+ 11.18 Сай 21.4,
+ 11.20 Сай 21.21-23; Текр 2.26-37
+ 11.24 Сай 21.29
+ 11.25 Сай 22.2; Микъа 6.5
+ 11.27 Баш 16.5
+ 11.29 Сай 24.2; Къад 3.10
+ 11.30 Баш 28.20
+ 11.31 Сай 21.2
+ 11.33 Ехез 27.17
+ 11.35 Лев 5.4; Сай 30.3
+ 12.1 Къад 8.1
+ 13.1 Къад 2.11
+ 13.2 Ехо 19.41
+ 13.3 Къад 6.12; Лк 1.28,
+ 13.5 Сай 6.1-21; 1 Пад 1.11
+ 13.15 Къад 6.18
+ 13.18 Баш 32.29
+ 13.19 Къад 6.20
+ 13.22 Баш 32.30
+ 13.24 1 Пад 2.21
+ 13.25 Сай 24.2; Къад 3.10
+ 14.1 Баш 38.12; Ехо 15.10; 19.43
+ 14.2 Баш 34.4
+ 14.3 Баш 24.3,
+ 14.6 Сай 24.2; Къад 3.10
+ 14.12 Баш 29.27
+ 14.15 Къад 16.5
+ 14.16 Къад 16.15
+ 14.19 Сай 24.2; Къад 3.10
+ 15.14 Сай 24.2; Къад 3.10
+ 15.15 Сай 6.6; Текр 32.30; Ехо 23.10
+ 16.1 Ехо 15.47
+ 16.5 Къад 14.15
+ 16.11 Къад 15.13
+ 16.15 Къад 14.16
+ 16.17 Сай 6.2, 5; Къад 13.5
+ 16.23 1 Пад 5.2; 1 Тар 10.10
+ 17.2 Лев 5.1
+ 17.3 Чыкъ 20.4
+ 17.4 Еш 46.6
+ 17.5 3 Пад 13.33
+ 17.6 Текр 12.8; Къад 18.1; 19.1; 21.25

+ 17.7 Рут 1.1; 1 Пад 17.12; Микъа 5.2; Мт 2.1

+ 18.1 Къад 1.34-36; 17.6; 19.1; 21.25
+ 18.2 Къад 13.25; 16.31
+ 18.5 Сай 27.21; Хош 4.12
+ 18.7 Ехо 19.47
+ 18.12 Ехо 15.60
+ 18.24 Баш 31.30
+ 18.27 Баш 49.17; Ехо 19.47
+ 18.28 2 Пад 10.6
+ 18.30 Чыкъ 2.22; 18.3; 4 Пад 17.6
+ 18.31 Ехо 18.1
+ 19.1 Къад 17.6; 18.1; 21.25
+ 19.10 Ехо 15.8, 63; 18.28
+ 19.20 Баш 19.2; Эюп 31.32
+ 19.22 Баш 19.5-9; Текр 13.13
+ 19.29 1 Пад 11.7

+ 20.1 1 Пад 3.20; 7.5; 11.7; 2 Пад 3.10; 24.2

+ 20.6 Баш 34.7
+ 20.13 Текр 13.13
+ 20.15 Сай 1.37; 26.41
+ 20.16 Къад 3.15
+ 20.17 1 Пад 11.8; 2 Пад 24.9
+ 20.18 Къад 1.1-2
+ 20.21 Баш 49.27
+ 20.27 1 Пад 4.3,
+ 20.28 Сай 25.7-13; Ехо 22.13
+ 20.29 Ехо 8.4
+ 20.32 Ехо 8.5
+ 20.37 Ехо 8.19
+ 20.45 Ехо 15.32
+ 21.1 Къад 20.1
+ 21.6 1 Пад 9.21
+ 21.8 1 Пад 11.1
+ 21.11 Сай 31.17
+ 21.12 Ехо 18.1
+ 21.13 Текр 20.10; Къад 20.47
+ 21.21 Чыкъ 15.20; Къад 11.34
+ 21.25 Текр 12.8; Къад 17.6; 18.1; 19.1

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/CRT/CRT/1-Мукъаддес%20Китап,%202016/1-Мукъаддес%20Китап,%202016/Мукъаддес-Китап__Tran.azw3

Алланынъ Адлары

Мезкюр неширде Алланынъ Адлары Эски Васиетнинъ (Теврат ве Зебурнынъ) къ. еуд. асыл нусхасы ве Янъы Васиетнинъ (Инджильнинъ) къ. юн. асыл нусхасы эсасында арды-сыралы терджиме этильген эдилер.

Ильк сефер Алла Мусагъа ве Исраиль халкъына Озь יהוה Адынен ачылды. Бу Ад дёрт арифтен ибарет олгъаны ичюн, оны базыда «тетраграмматон» деп адландыралар. Бу Адны сес чыкъарып теляффуз этмеге ясакъ эди, амма О, теляффуз этильгенде, «Яхве» оларакъ айтыла эди. Бу Аднынъ манасыны насыл этип анъламагъа кереклиги акъкъында Алла Озю Чыкъыш китабында (3.14) айта; Оны бойле сёзлернен терджиме этмек мумкюн: «Мен Барым», я да «Мен – бу Мендирим, Мен барлыкъны берем». Яни, Яхве – бу «бар олгъан сою», «барлыкъны берген сою», «даима олгъан сою»; буларнынъ эписи Алла табиаты ве хусусиетининъ даимийлигини акс этелер.

Окъугъанда, теляффуз этильмеси ясакъ олгъан бу Ад расткельгенде, агъзавий шекильде къ. еуд. Адонай сёзю къулланыла эди («рабби, акимдар, укюмдар» манасында). Кечче асыл нусханынъ метининде бу ал созукъ сеслерни косьтерген диакритик ишаретлер ярдымынен акс олунгъан эди. Къ. еуд. Адонай сёзюне къ. юн. Кюриос сёзю тенъ келе. Сёзлернинъ экиси де ялынъыз Аллагъа нисбетен дегиль де, падиша, акимдар, сераскерлерге нисбетен де къулланмалары мумкюн эди; къуллар да шорбаджыларына бойле мураджаат эте эдилер. Къ. юн. Кюриос базыда мертебели адамгъа мураджаатнынъ урьметли шекили оларакъ къулланыла эди (къырымтатар тилинде бойле маналарда «эфенди, саип» сёзлери чыкъалар.)

Асыл нусхадаки Яхве тетраграмматоны ве Адонай сёзю арасында олгъан фаркъны языда косьтермек ичюн, терджимеде тетраграмматонны биз бутюн сёзни буюк арифлернен беремиз – РАББИ, Адонай сёзюни исе тек биринджи буюк арифинен – Рабби.

Эм тетраграмматон, эм Адонай чокъусы алларда Алланынъ башкъа Адлары ве эпитетлеринен берабер кельмелери мумкюн:

РАББИ-ТААЛЯ – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Адонай-Яхве.

РАББИ-Тааля – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Яхве-Элохим. Мезкюр сёз бирикмеси мулькиет конструкцияларында баягъы сыкъ расткеле ве я «РАББИ-Таалямыз, РАББИ-Таалянъ» деп, терджиме этиле, я да бираз кенъ шекильде – «РАББИ олгъан Алланъ(ыз), РАББИ олгъан Алласы, РАББИ олгъан Алламыз» ве иляхре.

Ордуларнынъ РАББИси – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Яхве-Цеваот. «Цеваот» сёзю «ордулар, арбий кучьлер» маналарыны бильдире, бу я коктеки кяинат кучьлерининъ ордусына аит, я да мукъаддес дженкке чыкъкъан исраиллилернинъ арбий къысымларына аиттир.

Рабби-Тааля – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Адонай-Элохим, я да къ. юн. Кюриос-Теос.

Юкъарыда къайд этильген сёзлерден гъайры, асыл нусхада дюнья Яратыджысына нисбетен къ. еуд. Эль, Элохим, Элоах, къ. арам. Элах ве къ. юн. Теос сёзлери де сыкъ къулланылалар. Къырымтатар тилине бу сёзлер Алла сёзю ярдымынен терджиме этилелер. Эм еудий, эм юнан тилинде бу сёзлер эм Екяне Аллагъа нисбетен, эм путперестлернинъ аллаларына нисбетен (бойле алда биз бу сёзни уфакъ арифнен беремиз) къулланылмалары мумкюн эди.

Терджимеде Алла сёзюни тюрлю эпитетлернен бириккенини расткетирмек мумкюн, меселя:

Юдже Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Элион, къ. юн. Теос-Хюпсистос.

Къудретли Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Шаддай.

Эбедий Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Олам.

Тири Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Элохим-Хаййим.

Сёзлюк

Сёзлюк

1. Б
2. В
3. Г
4. Д
5. Е
6. Ё
7. И
8. К
9. Л
10. М
11. Н
12. О
13. П
14. Р
15. С
16. Т
17. Ф
18. Х
19. Ч
20. Ш
21. Э
22. Ю
23. Я

Сёзлюк

Абдест – Эски Васиетте, бутюнлей сувнен ювунып (бой абдест) я да эль-аякъ ювып темизленюв адети. Еудийлер эр бир арам шейге ве арамлангъан адамгъа тийген сонъ, къолларыны, чанакъларыны, урбаларыны ве башкъа шейлерни юва эдилер.

Ад – къадимий заманларда еудийлер адамнынъ адынен онынъ барлыгъыны багълай эдилер. Алланынъ Адыны айтмайып, Онъа сыкъ «Ад» (къ. еуд. Шем), дей эдилер. Шегиртлер бир шейни «Месихнинъ Адынен» япкъанларда, шуны Онынъ истегине коре ве Онынъ кучюнен япа эдилер.

Азиз – бакъ. Мукъаддес.

Акъсакъал – (къ. юн. пресбютерой) сёзю-сёзюне «къарт адам». Эвельде месихчилер джемиетинде акъсакъаллар рухий башлыкъ ве ребер вазифесини беджере эдилер. Эксерий алларда бир джемиетте бир къач акъсакъал бар эди. Эльчилер (я да оларнынъ издешлери) акъсакъалларнынъ башына къолларыны къойып, дува окъуй ве мувафакъиетли хызметлери ичюн Мукъаддес Рухнынъ эйилигини бере эдилер.

Алланынъ Къозусы – Алла исраиллилерге Мусанен берген Къанунгъа бойсунып, руханийлер эр саба ве эр акъшам Аллагъа бир къозуны къурбан чала эдилер. Къозунынъ къаны адамларны Алланен муаббетлештире, ве бу адетнен исраиллилернинъ гуналары багъышлана эди. Исагъа «Алланынъ Къозусы» деп, Ягъя Исанынъ бутюн халкъ ичюн къурбан оладжагъыны эвельден айтты.

Алланынъ Огълу – Исанынъ унванларындан бири, амма бу, Алланынъ апайдан олгъан огълуны анълатмай. Эски заманларда «Алланынъ огълу» Исраильнинъ падишаларына дей эдилер (бакъ. 2 Пад 7.14; Збр 2.6-7). Бу ад бекленильген Месихни, Алладан кельген инсафлы Падишаны, яни Иса Месихни де бильдире эди (бакъ. Юх 1.49; 11.27; 20.31). Бу ибаре Иса Месих ве Онынъ коктеки Бабасынен олгъан мунасебетлерини, оларнынъ табиатларынынъ якъынлыгъы ве бирлигини косьтере. Иса Бабанынъ ердеки векили олып, Оны адамларгъа ача. Бундан гъайры, эписи иманлылар Алланынъ балаларыдыр, чюнки олар Аллагъа Баба дейлер, Оны севелер ве ирадесини беджермеге тырышалар (бакъ. 1 Юх 2.23).

Алланынъ Падишалыгъы (Кок Падишалыгъы) – бу ибаре Алланы озь Падишасы сайып, Онен къонушып яшагъан адамларнынъ Алланен мунасебетлерини анълата. Алланынъ Падишалыгъы толу дереджеде Исанынъ экинджи келишинден сонъ оладжакъ: о вакъытта Алла халкъынынъ душманлары енъиледжек, эски дюнья ёкъ оладжакъ, онынъ ерине янъы дюнья пейда оладжакъ, анда эр шей эбедий севгиге толаджакъ ве яманлыкъ олмайджакъ. Амма Алланынъ Падишалыгъы тек келеджекте дегиль, о шимди де, адамлар Алланынъ ирадесини беджерген ве бир-бирини севген эр бир ерде де бар. Алланынъ Падишалыгъы Иса Месихнинъ, Ягъянынъ ве эльчилернинъ огретювинде эсас ерни ала.

Алланынъ Сарайы – Исраильнинъ пайтахты Ерусалимдеки мукъаддес биналарнынъ топламыдыр. Сулейман падиша оны еудийлер Мусанынъ заманындан берли Аллагъа ибадет эткен Чадырнынъ ерине къурды. М. э. 586 с. Сулейманнынъ Сарайыны вавилонлылар виран этти. Бир къач он йыллыкътан сонъ Сарай гъайрыдан тикленди. Сонъ Буюк Ирод Сарайны баягъы кенълештирди. Алланынъ Сарайы Исраиль яшайышынынъ меркези эди: къурбанлар тек анда чалына эди, мемлекетнинъ бутюн четлеринден ве тышындан кельген еудийлер мында муим байрамларны (Песах, Афталар Байрамы, Чалашлар Байрамы) къайд эте эдилер. Сарайнынъ эсас одасы Энъ Мукъаддес Ер эди. Анда йылда бир кере тек баш руханий кирип, айры ибадет эте эди. Бу ерни Мукъаддес Ерден буюк перде айыра эди. Мукъаддес Ерге тек руханийлер кире биле. Сарайнынъ бу эки къысымлары Алланынъ Эви оларакъ сайыла, анда адий адамларгъа кирмек ясакъ эди, олар тек Сарайнынъ азбарларында Аллагъа ибадет эте эдилер. Азбарларнынъ четлериндеки эйванларда адамлар топланып, тюрлю ишлернен огъраша эдилер. Иса Месих пейгъамберлик япкъанына коре, м. с. 70 с. римлилер Сарайны бутюнлей ёкъ эттилер, ве ондан сонъ Сарай гъайрыдан тикленмеди.

Алланынъ Шурети – бу ибаре дюньяда япкъан ишлеринде косьтерильген Алланынъ улулыгъыны бильдире. Мукъаддес Китаптан корюне ки, базы вакъытта Алланынъ Шурети исраиллилерге кучьлю ярыкъ киби корюнди. Амма Алланынъ Шурети Раббиге инангъан инсафлы адамларнынъ яшайышларында да корюнди. Энъ эвеля О, Иса Месихнинъ яшайышында, аджайип ишлеринде ве хусусан Онынъ хач устюнде олюминде ве тирилювинде косьтерильди.

Алоэ – бакъ. Къокъулы шейлер.

Альфа ве Омега – юнан элифбесининъ биринджи ве сонъки арифлери (къырымтатар элифбесиндеки А ве Я арифлери киби). «Альфа ве Омега» ибареси «башы ве сонъу» манасыны ачып, толулыкъны, сонъунадже чыкъмакъны анълата. Сырларнынъ ачылувы китабынынъ контекстинде бу ибаре дюньянынъ яратылмасындан сонъки кунюне къадар тарихыны косьтере.

Алямет – бакъ. Бельги.

Аманлыкъ (селямет) – Янъы Васиетте бу сёз тек дженк олмагъаныны дегиль, тынчлыкъ-аманлыкъны да бильдире. Еудийлер бир-бирини: «Селям алейкум!» (къ. еуд. шалом алейхем), деп къаршылай эдилер.

Амин – къ. еуд. «акъикъий» я да «акъикъат» манасыны анълата. Бу сёзнен вааз я да дува эм башланмакъ, эм битмек мумкюн.

Арес-тёпе – (къ. юн. Арео Пагос) акъсакъалларнынъ шурасы топлашкъан Афинанынъ меркезинде ерлешкен тёпелик. Шуранынъ озюни де бу тёпеликнинъ адына коре адландыра эдилер (бакъ. Фаал 17).

Афталар Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Ахирет куню – бу дюньянынъ тарихы битеджек кунь. Чокъусы еудийлер шу куню эвель ольген адамлар тириледжегине инана эдилер. О вакъытта эписи адамлар Алланынъ судуна барып, озьлерининъ яшайышларына эсабат береджеклер. Инджиль китабына коре бу судда ич бир адам озюнинъ инсафлы ишлеринен акъланып оламайджакъ. Тек Иса Месихнинъ къурбанлыгъыны къабул эткен адамлар акъланып оладжакълар.

Аштан-сувдан вазгечюв – къадимий заманларда къыскъа бир вакъыт ичинде, адетиндже бир кунь девамында, аштан ве сувдан вазгече эдилер. Бойлеликнен, адам озюни Аллагъа ишандыра, шунынънен Онъа олгъан садыкълыгъыны косьтере ве тёвбе этип ярдым сорай эди. Бир йылда бир кунюнде – Одеме Куню (еуд. Йом-Киппур) – эр бир адам мытлакъ аштан вазгечмек керек эди, еудийлер эписи озь гуналары ичюн Аллагъа тёвбе эте эдилер. Бу, Мукъаддес Язынынъ эмири эди. Базылары исе, энъ эвеля фериселер, даа башкъа куньлерде аштан-сувдан вазгече эдилер. Бирде-бир иманлылар джемиети айры бир себептен дува окъумакъ ичюн аштан-сувдан вазгечип ола эдилер.

Байрамлар – исраиллилер эсас учь байрамны къайд эте эдилер: Мысырдан чыкъкъанларыны хатырлаткъан Песах Байрамы, Биринджи Махсул Байрамы (Афталар Байрамы, я да Берекет Байрамы) (махсул джыймагъа башлагъанларында) ве Чалашлар Байрамы (махсул джыймакъны битиргенлеринде). Ондан гъайры олар даа Одеме Кунюни къайд эте эдилер. Шу куню бутюн халкъ аштан вазгечип Алладан озь гуналарынынъ багъышланмасыны сорай эдилер. Песах Байрамы – (къ. еуд. Песах) еудийлернинъ энъ муим байрамы, еудийлерни Мысыр къуллугъындан къуртулгъанларыны анъдыра. Бу байрам Нисан айында 15-инджи кунюнде (март-апрель айында) отькериле эди. Къадимий заманларда еудийлер бутюн Исраиль мемлекетинден ве башкъа топракълардан Песах Байрамыны къайд этмек ичюн Ерусалимге келип, Аллагъа ибадет эте эдилер. Песахтан сонъ еди кунь девам эткен Маясыз Пишкен Пите Байрамы башлана эди. Бир афта ичинде еудийлер тек маясыз пишкен отьмек ашай эдилер. Инджильде бу эки байрам бир байрам сайыла. Шу куньлери Иса Месих хачкъа мыхланып ольдюрильди ве тирильди. Ондан сонъ Песах месихчилернинъ энъ буюк байрамы – Исанынъ Тирилюв Байрамы олды. Песах ашы олгъан къурбан къозусына да «песах» дей эдилер. Чалашлар Байрамы – (къ. еуд. Сукъкъот) баба-деделерининъ сахрада юрген вакъытта чалашларда яшагъанларнынъ хатырасына багъышланып отькерильген байрам. Байрам Тишри айынынъ 15-бешинджи куню (кузьнинъ башы) башланып, еди кунь девам эте эди. Ондан сонъ секизинджи кунь – байрам раатлыгъы келе эди. Биринджи Махсул Байрамы (Афталар Байрамы, Берекет Байрамы) – (къ. юн. Пентэкостэ, сёзю-сёзюне «эллинджи кунь») Песах Байрамындан еди афта кечкен сонъ кечириле эди. Бу байрамны «Синай дагъында берильген Къанун» байрамы киби къайд эте эдилер. Шу куню тек Фелестинде яшагъан дегиль, башкъа ерлерден де бутюн еудийлер Ерусалимге кельмеге арекет эте эдилер. Исанынъ биринджи шегиртлери Берекет Байрамында Мукъаддес Рухкъа толдылар.

Баш руханий – бакъ. Руханийлер.

Бельги (алямет) – бирде-бир шейни исбатламакъ я да тасдыкъламакъ ичюн бельги оларакъ Алла япкъан муджизе. Инджильнинъ муэллифлеринден бири Юханнынъ язгъанына коре, бельгилер – Иса япкъан, Кок Падишалыгъынынъ келеяткъаныны косьтерген аджайип шейлердир.

Берекет Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Беэльзебул – бакъ. Шейтан.

Биринджи Махсул Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Вавилон – Фират ве Хиддекель дерьясы арасында (земаневий Ирак топрагъында) ерлешкен, къоджаман империянынъ пайтахты олгъан, Якъын Шаркънынъ энъ буюк шеэридир. Вавилонда чокъ аллаларгъа табына эдилер. М. э. 587 с. вавилонлылар (къасдийлилер) Ерусалим шеэрини йыкътылар ве еудийлернинъ чокъусыны эсирге алып кеттилер. Янъы Васиетнинъ заманларында Вавилон шеэри энди виран этильген эди. Инджильде «Вавилон» сёзю Шейтаннынъ падишалыгъыны анълата. Бесе-белли, мында Рим шеэри козьде тутула эди. О заманда Рим Ерусалимни запт эткен янъы империясынынъ баш шеэри, путперест медениети ве тюрлю бозукълыкъларнынъ меркези эди.

Васиет – Синай дагъында Алла Мусанен бутюн еудий халкъына васиет этти, еудийлерге яхшылыкъ япмагъа, оларны душманлардан къорчаламагъа сёз берди. Еудийлер Аллагъа садыкъ олып, Къанунда язылгъан Онынъ истегенини беджермек керек эдилер. Бу васиетке, онынъ япылмасы акъкъында тариф эткен китаплар топламына киби, «Эски Васиет» дейлер. Пейгъамберлер Алла адамларгъа янъы васиет береджеги акъкъында айта эдилер. Инджиль китабына коре, бу янъы васиет Иса Месихнинъ олюми ве тирилюви ярдымынен япылды. Энди Алланынъ халкъы – догъгъан ерине бакъмайып, Месихке иман эткен, Онынъ огретювине коре яшагъан адамларнынъ эписидир. Бу васиетке, Иса ве Онынъ биринджи издешлери акъкъында тариф эткен китапларнынъ джыйынтыгъына да «Янъы Васиет» дейлер. Бу джыйынтыкъны м. с. I-инджи асырында чешит адамлар язды. Эски Васиетнен бирликте Янъы Васиет Мукъаддес Китапны тешкиль эте.

Васиет Сандыгъы – исраиллилернинъ эсас азизлиги: агъачтан япылып алтыннен къаплангъан мукъаддес Сандыкъ. Сандыкънынъ ичинде васиетнинъ таш левалары сакълана эдилер. Сандыкъ башта Мескеннинъ сонъунда, Сарайнынъ Энъ Мукъаддес Еринде тура эди. Исраиллилер оны, устюнде санки де Рабби отургъан, падишанынъ тахты ерине коре эдилер.

Васиетнинъ таш левалары – устьлеринде Он Эмир (Исраиль халкъына Алладан берильген эсас эмирлер) язылгъан таш левалардыр. Оларны Рабби Синай дагъында, Исраильге васиет бергенде, Мусагъа берди.

Галилея – Фелестиннинъ шимали. Чокъ асырлар девамында башкъа халкъларнынъ къолунда олгъаны ичюн, Галилеяда тюрлю халкъларнынъ адамлары чокъ эди. Еудиенинъ сакинлери галилеялыларгъа юкъарыдан бакъа эдилер. Галилеянынъ Назарет шеэрчигинде Исанынъ яшлыгъы ве генчлиги кечти. Мында О, чокъ аджайип шейлер япты.

Давут – Шаулдан сонъ Исраильнинъ экинджи ве энъ намлы падишасы. О, тахткъа м. э. 1010 с. отурды. Давут Исраильни буюк девлет ве Ерусалим шеэрини Исраильнинъ пайтахты япты. О, кучьлю аскер ве улу шаир эди. Давут Зебур китабынынъ (Аллагъа айтылгъан йырлар ве дувалар) муэллифлеринден бири эди. О, Аллагъа ишанчлы олгъаны ичюн, Алла Исраиль тахтыны тек онынъ эвлятларына береджегини сёз берди. Еудий пейгъамберлерине коре, келеджекте бутюн дюньянынъ Падишасы оладжакъ Месих Давутнынъ сою оладжакъ. Шунынъ ичюн Исагъа даа «Давутнынъ Огълу» дей эдилер.

Давутнынъ Огълу – Давут падишанынъ дос-догъру эвляды. Иса Месих Давутнынъ эвляды олгъаныны билип, еудийлер Онъа «Давутнынъ Огълу» дей эдилер.

Денъиз хавузы – Мескеннинъ азбарында тургъан буюк бакъыр савут. Аллагъа хызметлерини башламаздан эвель руханийлер шу савутта абдест ала эдилер.

Дженнет – (къ. юн. Парадейсос; къ. еуд. Эден; рус. Эдем) Башланув китабында (2 б.) пек дюльбер багъча тасвир олуна, анда биринджи адамлар Алланен къонушып яшай эдилер. Бу багъчагъа «дженнет» дейлер. Адамлар Алланынъ Сёзюни тутмагъан сонъ, багъчадан къувулдылар ве энди агъыр иш япып ве ольдюриджи хасталыкъларгъа огърап яшамагъа меджбур олдылар. Дженнет акъкъында айткъан Месих бу аджайип ве гъамсыз яшайышкъа къайтмакъны ве Алланен бирликте эбедиен къалмакъны козьде тута эди.

Джеэннем – бакъ. Олюлернинъ дюньясы.

Дин къардашлары – иманлылар эксериетнен бир-бирине «дин къардашлары» дейлер, бойле этип, оларнынъ бир Алла Бабасы олгъаныны косьтерелер. Олар бир-бирини къайгъырып, бир къорантада киби, муаббет яшайлар.

Еудие – Фелестин дженюбиндеки виляет, онынъ ады исраилли къабилелеринден бирининъ бабасы Ехуда адынен багълы.

Еудий – бу сёзю (менбаа метинде – «иврий») биринджи кере Ибраимге (Баш 14.13), сонъ Юсуфкъа (Баш 39.14) ве Якъупнынъ (Исраильнинъ) бутюн эвлятларына нисбетен къулланылды. Сонъ Исраиль халкъына аит олгъан эр кесни ойле адландырып башладылар. Къырымтатарджа бир «еудий» сёзю къулланылса да, къ. еуд. «иврий» сёзю этник аитликни, «еудий» сёзю исе диний аитликни косьтере.

Еудийлер – башында Якъупнынъ огълу Ехуданынъ къабилесиндеки адамлар. Амма Инджильнинъ заманына бутюн чуфутларгъа «еудий» деп башладылар. Юханнен берильген Инджильде «еудий» сёзюнен сыкъ-сыкъ чуфутларнынъ башлыкъларыны адландыра эдилер.

Ёл (Раббининъ Ёлу, Алланынъ Ёлу) – месихчилер джемиетининъ ве Иса Месихнинъ огретювининъ ильк адларындан бири (бакъ. Фаал 9.2; 22.4).

Иблис – бакъ. Шейтан.

Ибраим – Исраиль халкъынынъ биринджи баба-дедеси. Онынъ тарихы Башланув китабынынъ 12-25 бабларында икяе этиле. Алла оны сайлап, онъа васиет берди, тувгъан топракътан узакъ Ханаан топрагъына кочьмеге эмир берди, шу топракъны чокъсайылы несилине бермеге ваде этти. Башта онынъ ады Ибрам эди, амма сонъундан Алла онъа янъы «Ибраим» адыны берди. Ибраим ве онынъ апайы Саре Исхакъ огълунынъ догъувыны чокъ вакъыт бекледилер ве чокъ сынавлардан кечтилер. Ибраим исраиллилернинъ ве базы башкъа халкъларнынъ дедеси олды. Мукъаддес Китапта о – тюрлю агъыр алларда Алланынъ бутюн эмирлерини беджермеге азыр олгъан, Раббиге ишанч толу орьнектир.

Иманлылар топлашувы (иманлылар джемиети) – бир ерде яшагъан, даима топлашып, Аллагъа ибадет эткен ве Языны огренип, къонушкъан джемиетнинъ ады. Бу сёз тек ерли джемиетни дегиль, бутюн дюньяда Иса Месихке иман эткенлерни де анълата биле.

Император – Рим империясынынъ баш укюмдары. Онъа айры виляетлернинъ акимлери ве падишалары (меселя, Пилат ве Ирод) бойсуна эдилер. Биринджи императорнынъ ады Юлий Цезар олгъаны ичюн, башкъаларына да «кесар» дей эдилер.

Инджиль – бакъ. Къуванчлы Хабер.

Инсан Огълу – еудий тилинде бу ибаренинъ биринджи манасы «адам» эди. Даниял пейгъамбер шойле келеджек Падишагъа дей эди. Онынъ айткъанына коре, Алла бу Падишагъа бутюн халкълар устюнде укюм береджек (Дан 7.13-14). Иса бойле ибаренен сыкъ-сыкъ Озюни адландыра эди.

Инсафлыкъ – Алла инсафлыдыр, демек, Онынъ бутюн арекетлери акъикъаткъа ве адалетке эсаслана. Мукъаддес Китапкъа коре, Алла адамнынъ гуналарыны багъышласа, адам инсафлы ола. Адам Алланынъ истегенини беджерип, озь арекетлеринен инсафлыкъкъа ынтылмакъ керек.

Ирод – падишаларнынъ сюлялеси. Бу сюляле биринджи падиша Буюк Ироднынъ адынен адлана эди. Буюк Ирод – еудийлернинъ падишасы, м. э. 37-4 с. къадар бутюн Фелестин топрагъында акимлик япты. О, Исанынъ догъгъаны акъкъында эшитип, Вифлеемде янъы догъгъан балаларны ольдюрмеге эмир этти. Ирод Антипа – Буюк Ироднынъ огълу, м. э. 4 с. – м. с. 39 с. къадар Галилеяда акимлик япты. Ягъя оны къанунсыз эвленгенинде къабаатлагъаны ичюн, Ирод Антипа Ягъяны якъалап джезаламагъа эмир этти. Бундан гъайры, Ирод Антипа Исанен судда корюшти. Ирод Агриппа I – Буюк Ироднынъ торуны ве Ирод Антипа къардашынынъ огълу, м. с. 39-44 с. къадар Фелестинде акимлик япты. О, месихчилерни мераметсиз джезалап башлады. Онынъ эмиринен эльчи Якъуп ольдюрильди ве эльчи Пётр зиндангъа атылды. Фаалиет китабы Ирод Агриппанынъ олюмини бойле тасвирлей: путперест хызметчилери оны алла ерине корип, шерефлеп башладылар, ве о, шу шерефлерни къабул этти. Шу вакъыт Алланынъ мелеги Иродны азаплы хасталыкънен урды, ве Ирод шу хасталыкътан кечинди. Ирод Агриппа II – Ирод Агриппа I огълу. Эльчи Павел денъиз янындаки Кайсарея шеэринде онынъ алдында чыкъышта булунды. Ирод Агриппа II м. с. 44-70 с. къадар Фелестиннинъ бир къач виляетинде акимлик япты. Сонъ о, Римге кочип, анда м. с. 100 с. къадар яшады.

Иса – (къ. еуд. Ешу, Ешуа; Ехошуа адынынъ къыскъартылгъан шекили) еудий адларындан бири. Онынъ манасы – «РАББИ къуртара».

Исраиль – бакъ. Якъуп.

Керувлар – мелеклернинъ хусусий бир чешити. Мукъаддес Китапта керувлар Аллагъа якъын ве Онынъ тахты янында хызмет эткен неснелерни киби тасвирленелер. Онынъ ичюн Мескенде ве Сарайда керувларнынъ ресимлери бар эди.

Кинаели икяе – кенълешкен къыяславдыр, о, эр вакъыт тапмаджа, тасавур этюв усуллары къулланыла. Еудийлернинъ адетинде тек акъыл огреткен къыскъа икяе дегиль де, аталар сёзлери, айтымлар, тапмаджалар, къанатлы сёзлер, икметли сёзлер, аллегорияларгъа да «кинаели икяе» дей эдилер. Кинаели икяени анъламакъ ичюн башыны чалыштырмакъ керек. Кинаели икяелер Шаркъта кенъ даркъалгъан эди. Оларны уйдургъан ве анълагъан адамларгъа «икметли» дей эдилер.

Кок Падишалыгъы – бакъ. Алланынъ Падишалыгъы.

Корюшюв Чадыры – бакъ. Мескен.

Къадимий арамий тили – къадимий еудий тилине ве аз дереджеде арап тилине сойдаш тили. Бу тильде Даниял ве Узеир китабынынъ бир къач бабы язылды. Фелестинде, Иса Месихнинъ яшагъан вакъытта, бу еудийлернинъ лакъырды тили эди.

Къадимий еудий тили – бу тильде деерлик бутюн Эски Васиет язылгъан. Янъы Васиет язылгъан заманында, Фелестин сакинлери онъа сойдаш олгъан арамий тильде лаф эте эдилер, башкъа халкъ векиллеринен исе сыкъ-сыкъ къадий юнан тилинде къонуша эдилер.

Къадимий юнан тили – Эскендер Зулькарнайннынъ запт этмелеринден сонъ, юнан тили шаркъий Акъ денъиз ялысында халкъара тиль олды. Янъы Васиет, чокъча адам окъуп олсун деп, юнан тилинде язылды.

Къандиль – Мескеннинъ ве сонъундан Сарайнынъ ичини ярыкълатмакъ ичюн къулланылгъан еди ягълы чыракълы лампа (бакъ. Чыкъ 25).

Къандиль

Къанун (Мусанынъ Къануны, Теврат) – Муса пейгъамбер вастасынен Исраиль халкъына берильген Алланынъ Къануны. Мукъаддес Китапнынъ биринджи беш китабына (Тевраткъа) да «Къанун» дейлер, чюнки анда эм къанун, эм онынъ берильген тарихы бардыр. Къанун исраиллилерге тафсилятлы огютлер бере, оларнынъ диний ве ичтимаий яшайышыны бельгилей, яхшылыкъ ве адалет къаиделери тайинлей эди. Къанунда адамларгъа Алланынъ ирадеси ачыла. Амма озю озюнден Къанун оны бозгъан адамларны гуна джезасындан къорчалап оламай. Онынъ ичюн Янъы Васиетте Къанун хайыргъа къаршы къоюла.

Къанун оджалары – Мукъаддес Языны ве биринджиден Мусанынъ Къануныны теренден огренип анълаткъан адамлар. Олар Къанунны язып ала, огрене, анълата, къуллана ве адамларгъа огрете эдилер. Бойле адамларны еудий джемиетинде буюк урьмет эте эдилер.

Къокъулы шейлер. Алоэ – осюмлик, онынъ япракъларындан къыйметли къокъулы ягъ япа эдилер. Дефн этмезден эвель олю сарылгъан басмагъа бу къокъулы ягъны синъдире эдилер. Либан – экзотик осюмликнинъ къурутылгъан сакъызы. Оны якъкъанда къокъулы тютюн чыкъа эди. Либан тютетюви башта Чадырда, сонъ Ерусалим Сарайында бахшыш кетирювнинъ бир чешити эди. Мюр – паалы къокъулы ягъ, дженюбий тереклернинъ сакъызындан азырлана. Оны тиббиетте азапларны эксильтмек ве олюни дефн эткенде ягъламакъ ичюн къуллана эдилер.

Къуванчлы Хабер – (къ. юн. эвангелион) Эски Васиетте анъылгъан, Иса Месихнинъ ер юзюне кельгенинен илян этильген хабер. Онынъ манасы шунда ки, Алла адамларны севгени ичюн, Озь Огълуны ерге ёллады, Онынъ хачта ольгени ве тирильгенинен бутюн адамларгъа гуналардан ве эбедий олюмден къуртулыш ёлу ачылды. Бу хабер месихчилер иманынынъ эсасы олды. «Эвангелион» сёзюнен «Инджиль» сёзюнинъ пейда олувы да багълы. Кечче бу сёзнен Иса Месих акъкъында икяе эткен дёрт китапны адландырып башладылар.

Къурбан ери – бир тёпелик, онынъ устюнде къурбан чалынгъан айванларнынъ бутюнини я да бир къысмыны якъа эдилер. Къурбан ери эксериетнен ташларнен япыла эди, амма Корюшюв Чадырында еринден авуштырмагъа мумкюн олгъан, тахтадан япылып маденнен къаплангъан сою бар эди. Ондан гъайры, къокъулы отларны якъмакъ ичюн, маденден япылгъан кучюк къурбан ерлери де бар эди.

Къурбан ери

Къурбан чалув ве бахшыш кетирюв – Мусанынъ къануны боюнджа еудийлер Аллагъа къурбан кетире эдилер. Айванны сойып, оны бутюнлей я да къысмен къурбан ерине къойып якъа эдилер. Эгер эт къалса, оны адамлар озьлери ашай эдилер. Мусанынъ заманындан башлап, Алла къурбанлар тек бир ерде кетирильгенини талап этти: башта Корюшюв Чадырында, сонъ Алланынъ Сарайында. Къурбан чалмагъа тек руханийлернинъ акъкъы бар эди. Айванлардан гъайры, бахшыш оларакъ отьмек, шарап, зейтюн ягъы, берекетнинъ биринджи мейваларыны кетире эдилер. Къурбанларнынъ ве бахшышларнынъ бир къач чешити бар эди: япылгъан гуна ичюн къурбан, Алланынъ яхшылыкълары ичюн бахшыш, берильген адакъ ичюн къурбан, озь истегинен кетирильген къурбан я да бахшыш. Бойле къурбанлар ве бахшышлар Алланен бирликте адамнынъ ашагъан ашы киби эди. Исраиллилер Аллагъа кетирген къурбанлар ве бахшышларнынъ бир къысмы руханийлерге ве левийлилерге бериле эди. Янъы Васиетке коре, Месихнинъ хач устюндеки олюми – бутюн инсаниетнинъ гуналары ичюн кетирильген къурбандыр.

Къуртарыджы – бакъ. Къуртулыш.

Къуртулыш – Мукъаддес Китапта бу сёз Алла адамгъа я да бутюн халкъкъа япкъан ярдымыны, оларны телюке ве душманлардан къуртаргъаныны анълата. Амма баш манада къуртулыш – иманлыларнынъ бутюн гуналарындан къуртулышы, Алланен мунасебетте булунув ве эбедий омюрдир. Янъы Васиетке коре, адамларгъа бу имкянны Иса Месихнинъ хач устюнде ольгени ве тирильгени бере, ве эр бир адам Месихке иман этип къуртулыш ала. Эски Васиетте Исраиль халкъыны Мысыр эсиринден къуртаргъан Аллагъа «Къуртарыджы» дей эдилер. Месихчилер бу адны Иса Месихке де берелер, чюнки О, Озюнинъ къурбанлыкъ олюминен Онъа иман эткенлерни гуна ве олюм укюмдарлыгъындан къуртарды.

Лепра хасталыгъы – бакъ. Тери хасталыгъы.

Либан – бакъ. Къокъулы шейлер.

Маясыз Пишкен Пите Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Мелеклер – Аллагъа хызмет эткен рухлар. Олар адамларгъа Алланынъ эмирлерини бильдирелер ве ярдым этелер. Мукъаддес Китапта базы энъ белли мелеклернинъ адлары бар – Микъаиль, Джебраиль. Бир заманларда мелеклернинъ бир къысмы Аллагъа къаршы чыкътылар ве Иблиснинъ тарафыны алып, Аллагъа ибадет этмектен вазгечтилер. Ойле мелеклерге «тюшкен мелеклер» деп айталар.

Мелкиседек – Салим шеэрининъ падишасы ве руханийи. Ибраим онъа арбий гъаниметнинъ он пайындан бир пайыны берген сонъ, Мелкиседек оны багъышлады (Баш 14.17-20). Еудийлерге мектюпте Мелкиседекнинъ руханийлиги Месихнинъ руханийлигине тенъ къоюла (Еуд 5.6).

Месих – (къ. еуд. Машиах; къ. юн. Христос) сёзю-сёзюне «ягънен сюртюльген» манасыны анълата. Къадимий Исраильде Алла Озь хызметине сайлагъан руханийлер, пейгъамберлер ве падишалар зейтюн ягъынен сюртюле эдилер. Пейгъамберлернинъ ярдымынен еудийлерге айткъанына коре, Алла дюньягъа Месихни ёлламагъа сёз берди. О, Исраиль халкъыны къуртарып, дюньянынъ халкъларына эбедиен падишалыкъ этеджек эди. Исанынъ вакътында еудийлер кергинликнен Къуртарыджынынъ келеджегини беклей эдилер. Оларнынъ умют эткенине коре, О, оларны эджнебий баскъынджылар – римлилерден азат этип, Исраильнинъ эвельки шуретини тиклейджек эди. Амма дюньягъа кельген Къуртарыджы – Иса Месих – даа чокъ шей япты. О, бутюн инсаниетни гуна къуллугъындан ве олюмден къуртарды. Онынъ ярдымынен Алла адамларгъа янъы эбедий васиетни берди.

Месихнинъ душманы – (къ. юн. антихристос) яманлыкъ озю олгъан шахыс. О, дюньягъа Месихнен дженк этмек ичюн келеджек, амма сонъунда Месих оны енъеджек. Юхан Месих акъкъында ялан айткъанларгъа ве шунынънен Къуванчлы Хаберге къаршы чыкъкъанларгъа да «Месихнинъ душманлары» дей. Иса сонъки вакъытларда пейда оладжакъ «ялан месихлер» (къ. юн. текликте псевдохристос) акъкъында эвельден хабер бере.

Месихчи – Иса Месихнинъ тарафдары, Оны озь Къуртарыджысы киби къабул эткен ве Онынъ огретювине коре яшамагъа тырышкъан адам.

Мескен (Корюшюв Чадыры) – ерини денъиштирмеге мумкюн олгъан буюк Мукъаддес Чадыр. Алланынъ эмирине бойсунып, исраиллилер оны ясап, сахрада юрген вакътында озьлеринен ташый эдилер. Чадырда Васиет Сандыгъы сакълана эди. Исраиллилернинъ ордусында бу ер Алланынъ Эви сайыла эди. Чадыр огюнде еудийлер Аллагъа ибадет эте ве къурбан чала эдилер. Сулейман Ерусалимде Алланынъ Сарайыны къургъан сонъ, Мукъаддес Чадыр анда кочьти.

Мескен (Корюшюв Чадыры)

Мукъаддес (азиз) – бу сёз биринджиден Алланы анълата. Алла ичюн айырылгъан эр шей де мукъаддестир, булар: Алланынъ Сарайы, Аллагъа хызмет этмек ичюн къулланылгъан шейлер ве Онъа ибадет эткен адамлар (Тевратта – Исраиль халкъы, Инджильде – иманлылар топлашувы). Инджильде бутюн месихчилер озьлерининъ дегиль, лякин Мукъаддес Алланынъки олгъанлары ичюн, «азизлер» деп адландырдылар. Ондан гъайры, бу сёз шахсий ве рухий темизликни косьтермек мумкюн.

Мукъаддес Рух – Алланынъ Руху. Онъа эм Бабасына, эм Огълуна Алланынъ бутюн хусусиетлери менсюптир. Инджиль китабына коре, Иса Месихке иман эткен адамлар Мукъаддес Рухны къабул этелер. О, оларны огрете ве кучь бере.

Мысыр – Египет, Фелестинден дженюбий гъарп тарафында ерлешкен мемлекет. Къадимий еудийлер анда 400 йыл яшадылар. Мысырлыларнынъ зулумы чокълашкъанда, Рабби еудийлерни андан азатлыкъкъа алып чыкъты.

Мюр – бакъ. Къокъулы шейлер.

Нух – къадимий заманда Алла бозукъ инсаниетни ёкъ этмеге истеди. Тек бир инсафлы олгъан Нухны ве онынъ къорантасыны къалдырмагъа разы олды. Нух, Алланынъ эмирини алып, буюк бир сандыкъ къурды да, бутюн къорантасыны анда алды. Олар сандыкъкъа киргенинен, бутюн дюньяда сув ташкъыны башланды. Бу ташкъындан тек Нухнынъ къорантасы къуртулды. Сонъ олардан янъы инсаниет догъды (бакъ. Баш 6–9).

Одев (одеме) – пара тёлеп, бир адамнынъ я да бутюн халкънынъ къуллукътан я да эсирден азат этилюви. Иса Месихнинъ къурбан оларакъ берильген джаны Онъа иман эткенлерни гуна ве эбедий олюмнинъ къуветинден къуртаргъан одев олды.

Одеме Куню – бакъ. Байрамлар.

Олюлернинъ дюньясы (къ. еуд. Шеол; къ. юн. Гадес) – Тевратта язылгъанына коре, адам ольген сонъ олюлернинъ дюньясына тюше. Олюлер дюньясыны косьтермек ичюн даа бир сёз къулланыла эди – джеэннем. Инджильде джеэннем олюлер гуналары ичюн джезагъа огъратылгъан ер, деп сайыла. Келип чыкъышынен бу сёз Ерусалим янында олгъан Хинном вадийинен (къ. еуд. Ге-Хинном) багълы. Шу ерде эр вакъыт чёплюк ве къалымты якъа эдилер. Шунынъ ичюн джеэннем сёзюнинъ манасы гуналыларнынъ олюминден сонъ азап чекеджек ерини анълата.

Он пайда бир пай – берекетнинъ он пайда бир пайы. Исраиллилер оны руханийлерге Раббиге бахшыш оларакъ бермек керек эдилер. Бу пай Сарайнынъ кечинмесине, руханийлернинъ тамакъларына ве озьлери озьлерини бакъып оламагъан адамларгъа ярдым оларакъ масраф этиле эди.

Пейгъамбер – Алланынъ ирадесини илян этмек ичюн, Рабби сайлагъан адам. Мукъаддес Рухнынъ тесиринде лаф эткен пейгъамберлер келеджекте оладжакъ вакъиаларны ачмакътан гъайры, огретиджи ве къабаатлайыджы олып, адамларны тёвбе этмеге ве Аллагъа чевирильмеге чагъыра эдилер. Пейгъамберлер, Месих даа догъмаздан эвель, Онынъ келеджеги акъкъында айта эдилер. Эски Васиетте чокъ пейгъамберлер акъкъында тариф этиле ве оларнынъ пейгъамберликлери косьтериле; Эски Васиетнинъ чокъусы китаплары оларнынъ адынен адлангъан. Пейгъамберлер Янъы Васиетте де анъыла – бу, Мукъаддес Рухнынъ кучюнен лаф эткен ве Алла оларгъа ачкъаныны башкъаларына огреткен иманлылар.

Песах – бакъ. Байрамлар.

Понтий Пилат – римли аким, Иса джезалангъан вакъытта Еудиенинъ акими (м. с. 26-36 с.). Онынъ разылыгъыны алмайып, адамны джезаламагъа олмай эди. Тек Понтий Пилат олюм джезасыны тасдыкълай эди. Еудий башлыкъларынен яхшы мунасебетте олмаса да, исьян котермесинлер деп, эксериетнен оларнынъ талапларыны беджере эди.

Пут – халкълар табынгъан, бирде-бир аллагъа ошагъан эйкель я да даа башкъа бир шей.

Раатлыкъ куню – (къ. еуд. шаббат) джумаэртеси, исраиллилернинъ мукъаддес куню. Шу кунни олар бир тюрлю иш япмайып, Аллагъа багъышламакъ керек эдилер. Инджиль заманында раатлыкъ куню шеэр диварындан бир километрден зияде узакълыгъына кетмек ясакъ этиле эди. Единджи йыл да хусусий олып, шу йылы топракъ ишленильмейджек эди. Еди кере еди йыл кечкен сонъ, эллинджи йыл Юбилей йылы деп илян этиле эди. Шу йылы борджлар багъышлана эди, топракъ исе эвельки сабыларгъа къайтарыла эди.

Равви (Раввуни) – къ. еуд. сёзю-сёзюне «меним улу». Бойле сёзнен урьметли адамларгъа, эксериетнен оджаларгъа дей эдилер.

Рим – Янъы Васиетте тасвир олунгъан вакъыткъа къадар Рим шеэри Акъ денъиз этрафындаки чокъ мемлекетлерни, шу джумледен Фелестин топракъларыны да бойсундырды ве буюк империянынъ пайтахты олды. Фелестин топрагъында, башкъа ерлерде киби, римлилер озь ордусыны къалдырып, эр бир къаршылыкъны таш юрекнен ёкъ эте эдилер. Бунынънен берабер, буюк империягъа менсюплик, икътисадият ве тюрлю къысымлар арасында фикир денъишювге ёл ача эди. Рим империясынынъ гражданларына (оларнынъ бири эльчи Павел де олды) бутюн империяда айры акъ-укъукъ бериле эди. Меселя, судда олар императорнынъ укюмини талап этип ола эдилер.

Руханийлер – Мескенде ве сонъунда Ерусалимнинъ Сарайында къурбанлар ве бахшышлар ичюн джевапкяр олгъан, Аллагъа хызмет эткен адамлар. Тек Харуннынъ эвлятлары руханий олмакъ мумкюн эдилер. Руханийлер он эки болюкке айырылып, невбетнен хызмет эте эдилер. Олар Къанунда къайд этильген махсус урбаны кие эдилер. Бу урбанынъ эсас къысмы эфод эди. Онынъ огдеки ве арттаки къысмы бар эди. Бу къысымлар бир-бирине четлеринен къайышларнен пекитиле эди. Руханийлернинъ башында баш руханий олды; о, Алланынъ огюнде Исраиль халкъынынъ векили эди. Онынъ урбасы бунынъ темсили эди, хусусан устюнде он эки дегерли ташы олгъан оглюгидир. Шу ташлар устюнде он эки Исраиль къабилесининъ адлары язылгъан эди.

Руханийлер

эфод

Саддукийлер – Янъы Васиет девринде еудийлернинъ эки диний фыркъасындан бири эди. Юксек Шуранынъ чокъусы азалары, баш руханийлер ве оларгъа якъын адамлар саддукийлер эди. Башкъа, ферисе фыркъасына, бакъкъанда, олар тек Мукъаддес Языны таный ве агъзавий риваетлерге инанмай эдилер. Меселя, къыямет куню эписи олюлер тирилип, Алланынъ огюнде тураджакъларына инанмай эдилер.

Салым топлайыджы – Фелестинде Рим империясынынъ хазинесине берги топлагъан, ерли халкътан олгъан бир мемур. Олар Рим акимиетине хызмет эткенлери ичюн (бойле хызмет Къанунгъа къаршы эди), еудийлер бу мемурларны севмей эди, чюнки салым топлайыджылар халкътан арткъач акъча топлап, озьлерине къалдыра эдилер.

Самарие – Ерусалим шималинде, Галилеянынъ дженюбинде ерлешкен Фелестин виляети. Ассурие (Ашшур) укюмдарлыгъы заманында Исраильнинъ шималий къабилелеринден ве башкъа мемлекетлерден кочип кельген халкълар бу ерге сюргюн этильдилер. Мемлекетте къалгъан еудийлернинъ эвлятлары ве кочип кельген халкълар самариелилер олдылар. Еудийлер киби, самариелилер Мусанынъ Къануныны къабул эте, амма чокъ шейни башкъаджа анълай эдилер. Меселя, олар Аллагъа Ерусалимде дегиль, Геризим дагъында ибадет эте эдилер, анда оларнынъ баш ибадет ери бар эди. Еудийлер ве самариелилер бир-бирини имансыз сайып, къонушмай эдилер.

Саре – Ибраимнинъ апайы, Алла оны акъайынен берабер сайлады. Сайланмаздан эвель онынъ ады Сарей эди, сайлагъан сонъ Алла онъа Саре адыны берди. О, Аллагъа садыкъ олып ве Онынъ вадесини беклеп, акъайынен сеяат агъырлыкъларыны больди. Бутюн омюри баласыз олып, къартайгъан сонъ, Ибраимге Исхакъ огълуны догъурды.

Синагога – Языны окъумакъ, дува этмек ве диний адетлерни огренмек ичюн еудийлернинъ топлашувы, эм де бойле топлашувлар ичюн эв. Синагогада топлангъанда, адий иштиракчининъ биле Языдан парчаны окъумагъа ве окъугъан парчаны топлашувгъа анълатмагъа акъкъы бар эди. Сарайгъа бакъкъанда, синагогаларда къурбан чалынмай эди. Еудийлер яшагъан эр бир шеэрде ич олмадым бир синагога бар эди.

Синай – сахрадаки (земаневий Мысырда) дагънынъ ады. Шу дагънынъ устюнде Алла Мусагъа Он Эмирни багъышлады. Корюнгени киби, бу дагъ къадимий заманларда Хорев деп адлана эди, бугунь исе Джебель-Муса деп адлана.

Сион – Ерусалим шеэри ерлешкен байырнынъ ады. Шунынъ ичюн «Сион» дегенде, эксериетнен Ерусалим козьде тутула. Кочьме манада бу сёз Алланен бирликте инсафлылар яшагъан коктеки Ерусалим шеэрини козьде тута.

Сувгъа батырылып чыкъув – (къ. юн. баптисма) энъ муим диний мерасимлернинъ бири; диний джемиетке алынувны косьтере. Янъы Васиетте сувгъа батырылып чыкъувнынъ эки чешити косьтериле. Башта Ягъя, озьлерини Аллагъа багъышламакъ ве гуналарындан тёвбе этмеге истеген адамларны сувгъа батырып чыкъара эди. Иса Месихнинъ олюми ве тирилювинден сонъ сувгъа батырылып чыкъув даа терен мана ала: адам эвельки гуналы яшайышындан вазгечип, санки оле, амма Месихнен бирликте янъы омюрге тириле. Бойле сувгъа батырылып чыкъувдан сонъ адам Мукъаддес Рухны къабул эте. Кочьме манада Янъы Васиет Исанынъ «сувгъа батырылып чыкъувы»ны Онынъ азапларына къошулувны киби анълата, «Рухкъа батырылып чыкъув» акъкъында айткъанда, Мукъаддес Рухны къабул этювни козьде тута.

Сулейманнынъ Эйваны – Сарайнынъ шаркъ тарафындаки къапалы колонналы бина. Анда чокъ адам топлаша биле эди.

Теврат – бакъ. Къанун.

Теклиф пителери ичюн стол – башта Мескеннинъ, сонъунда Сарайнынъ ичинде тургъан стол. Руханийлер онынъ устюне даима Раббиге бахшыш оларакъ, он эки пите къоя эдилер.

Тери хасталыгъы (лепра хасталыгъы) – Мукъаддес Китапта адлангъан чешит тюрлю тери хасталыгъы. Бойле хасталыкъ адамны арамлай эди, ве о, бутюнлей тедавийленмегендже, башкъа адамлардан айры яшамакъ керек эди.

Тёвбе этюв – адам эвельки яшайышы гуналы ве Алла онен разы олмагъаныны анълап, Алладан, гуналары ичюн афу сорай, келеджекте гуна япмайып, Аллагъа хызмет этмеге сёз бере.

Фериселер – Янъы Васиет девринде еудийлернинъ эки диний фыркъасындан бири. Башкъа, саддукийлер фыркъасына, бакъкъанда, олар тек Мукъаддес Язынынъ дегиль де, чокъ ягъзавий риваетлернинъ талапларыны да дикъкъатнен беджермеге тырыша эдилер. Къыямет куню олюлер тирилип, Алланынъ огюнде тураджакъларына да инана эдилер. Олар элял темизликни беджерип, халкъ арасында буюк итибарнен файдалана, диний ве къатты къаиделеринен гъурурлана, диний къаиделерини къатты тутмагъан адамларны исе севмей эдилер.

Хайыр – Янъы Васиетнинъ эсас диний терминлеринден бири. Бу сёзнинъ манасы – Алладан адамгъа берильген хайырлы бахшыш. Алла оны бирде-бир ишлер ичюн дегиль де, Озь истегинен бере. Шунынъ ичюн хайыр Къанундан фаркъ эте. Къанун адалетликке коре Алланен адам арасында ве адамлар арасында олгъан мунасебетлерни тертипке къоя: эр бир адам озь акъкъыны ала. Энъ буюк хайыр – иманлыларгъа ачылгъан Алланен эбедий омюрдир.

Хач – Рим императорлыгъында Иса Месихнинъ вакътында энъ агъыр джинает япкъанларны хач устюне мыхлап, олюм джезасына огърата эдилер. Хачны, ерге сокъулгъан дирекке къалын бир тахта мыхлап, япа эдилер. Джезалангъанларны хачкъа мыхлап, я да багълап, чекишип ольмеге къалдыра эдилер. Бойле джеза энъ къоркъунчлы ве масхаралыкъ джезасы эди. Джинаетчи озь тахтасыны джезаланаджакъ ерине озю алып бара эди. О вакъытта «озь хачыны ташымакъ» ибареси пейда олды. Иса Месих хачкъа мыхлангъан сонъ, бу алет Иса берген къуртулыш ве омюрнинъ бельгиси олды.

Чалашлар Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Шейтан (Иблис, Беэльзебул) – Мукъаддес Китапта Алланынъ эсас душманына нисбетен бир къач сёз къулланыла. Къ. еуд. сатан сёзю (бундан «Шейтан» сёзю келип чыкъты) «душман» манасыны анълата. Къ. юн. диаболос (бельки, бу сёзден «Иблис» сёзю келип чыкъты) «алдатыджы, ийлекяр» манасыны ташый. Арам рухларнынъ башына нисбетен Беэльзебул ады да къулланыла. Шейтан ве онъа бойсунгъан рухлар адамларны алдата, оларгъа Аллагъа кельмеге кедер этелер, оларны эбедий олюмге кетирмеге тырышалар. Аллагъа къаршы чыкъкъан адамлар Шейтаннынъ тесирине огърайлар. Сырларнынъ ачылувы китабында, бир кунь ола, Шейтан бутюнлей енъиледжеги ве ёкъ этиледжеги акъкъында тариф этиле.

Эбедий омюр – Мукъаддес Китапкъа коре, бу дюньяда олюмсиз булунув дегиль де, Алланен бирликте янъы дюньядаки къасеветсиз омюрдир. Иманлылар ичюн оларнынъ Алланен бойле аралары артыкъ бу дюньяда башлана. Амма керчек эбедий омюр тек ердеки омюрлери биткен сонъ башлана.

Эзов оту – еудийлернинъ диний мерасимлеринде къулланылгъан от. Руханийлер эзов отунынъ япрагъы я да пытагъыны шингенликке (меселя, къурбаннынъ къанына) батырып, адамгъа я да бир шейге септирип, оны элялладылар ве азиз эттилер.

Эльчи – къ. юн. апостолос «бирде-бир вазифенен ёлланылгъан адам, хаберджи» манасыны анълата. Инджильде бу, Иса Месих сайлап Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн, ёллагъан адамдыр. Эльчи унваны адам ичюн буюк месулиет эди: Месих коктеки Падиша олгъаны киби, эльчи – Онынъ ер юзюнде олгъан векилидир. Биринджи эльчилер Исанынъ энъ якъын шегиртлери эди. Олар эр вакъыт Онынъ янында эдилер. Месих олип, тирильген сонъ, айны хызметке чагъырылгъан Павел де озюне «эльчи» деди. Къуванчлы Хаберни даркъаткъан башкъа адамларны да, меселя, Барнабаны, ойле адландырмакъ мумкюн эдилер.

Элял – Мусанынъ Къанунына коре, исраиллилер дикъкъатнен арамны элялдан айырмакъ керек эдилер. Базы айван, къуш, балыкълар ве чешит шейлер ве ашлар арам сайыла эди. Базы алларда адамлар да арам сайылды. Меселя, лепра хасталыгъынен хаста олгъан, олюге тийген адам, я да къан акъувнен чекишкен я да якъынларда бала тапкъан къадын арам ола эдилер. Арам олгъан адамларгъа диний мерасимлерде иштирак этмеге ве элял шейлерге тиймеге мумкюн олмай эди. Арамлыкънынъ себеби ёкъ этильген сонъ, элял олмакъ ичюн, адам белли мерасимлерни кутьмеге ве темизленмеге керек эди.

Эски Васиет – бакъ. Васиет.

Эфод – бакъ. Руханийлер.

Юбилей йылы – бакъ. Раатлыкъ куню.

Юксек Шура – (къ. юн. Синедрион; къ. еуд. Санхедрин) руханийлер, къанунджылар ве башкъа урьметли адамларнынъ топлумына Юксек Шура дей эдилер. Онынъ эркянына етмиш адам кире эди. Юксек Шурада тек диний дегиль, башкъа меселелер де чезиле эди; бу шура еудий халкъыны римлилер огюнде такъдим этип, юксек укюм вазифесини де беджере эди. Янъы Васиет вакътында шуранынъ муим къарарларыны Рим акимиети тасдыкълай эди.

Ягълав – бир диний мерасим. Адамнынъ башына ягъ якъылып я да силинип, адамны Алла сайлап бир муим хызметке чагъыргъаныны косьтере эди. Бундан сонъ адам падиша, руханий, базы вакъытта пейгъамбер олып, онъа берильген вазифелерни беджермеге башлай эди. Кочьме манада «ягълав» сёзю бир адам Алланынъ хызметине сайлангъаныны ве багъышлангъаныны анълата.

Язы (Язылар) – Янъы Васиетте Эски Васиетке «Язы» я да «Язылар» дей эдилер. Янъы Васиет язылгъан сонъ, Оны да Языгъа кирсеттилер.

Якъуп – Исхакъ ве Рефикъанынъ эки огъулларындан бири. Якъуп озь эгиз агъасы Исавдан сонъ догъгъанына бакъмадан, Алла оны сайлап, биринджи огъул акъкъыны берди. Якъупнынъ он эки огълундан еудий халкъынынъ он эки къабилеси пейда олды. Алла онъа Исраиль адыны берди. Сонъ онынъ бутюн огъулларына – еудий халкъына «Исраиль» дей башладылар. Якъуп адыны башкъа адамлар да, меселя, эльчилерден экиси ташыдылар.

Якъын адам – сёзю-сёзюне «янында олгъан бирев». Тевратта айны койнинъ сакини, джемиетнинъ азасы, къабиледештир. Оларгъа нисбетен белли къаиделерни кутьмек керек эди. Янъы Васиетте Иса «якъын» сёзюнинъ манасыны кенълештирди ве таныш олмагъан адам биле якъын олмакъ мумкюнлигини косьтерди.

Янъы Васиет – бакъ. Васиет.

Теврат ве башкъа тарихий китапларда къулланылгъан ольчюлер

Къадимий заманларда чешит халкъларда узунлыкъ, агъырлыкъ ве шингенлик ольчемек ичюн тюрлю системалар къулланыла эдилер. Бугуньки куньге базы ольчюлер меселесинде алимлер аля даа екяне бир фикирге кельмедилер.

Метиннинъ къолай къабул этильмеси ичюн, бу терджимеде биз ольчюнинъ земаневий метрик системасыны къулландыкъ. Эгер къадимий метинде ольчюлер къарарнен берильсе, биз оларны земаневий эквивалентине якъынлаштырдыкъ. Бунен берабер сноскаларда къадимий метиндеки ольчюлерни де бердик.

Узунлыкъ ольчюлери

Аммах (Баш 6.15) – тирсектен башлап орта пармакънынъ уджунадже олгъан узунлыкъ, къарарнен 45-50 сантиметр. (Бир аммах – бир тирсек узунлыгъы, я да ярым метр.)

Зерет (Чыкъ 28.16) – керильген къолнынъ баш пармагъынынъ уджундан чинатий пармакънынъ уджунадже олгъан узунлыкъ, къарарнен 23-25 сантиметр. (Бир зерет – бир къарыш, я да метрнинъ дёртте бири, я да черик метр.)

Тофах (Ехез 40.5) – авуч кенълиги, къарарнен 7,5-9 сантиметр.

Эцба (Йрм 52.21) – баш пармакънынъ кенълиги, къарарнен 2 сантиметр.

1 аммах = 2 зерет = 6 тофах = 24 эцба

Сепильген шейлернинъ ольчюлери

Хомер (Лев 27.16) – бесе-белли, бу сёзнинъ башлангъыч манасы – бир эшекнинъ юкю; къарарнен 220 литрге тенъ кельген ольчю. (Бир хомер – беш чувал.)

Летек (Хош 3.2) – бесе-белли, хомернинъ ярысы; къарарнен 110 литрге тенъ кельген ольчю. (Бир летек – эки бучукъ чувал.)

Эфа (Чыкъ 16.36) – Тевраттаки сепильген шейлернинъ эсас ольчюси, къарарнен 20-22 литрге тенъ кельген ольчю. (Бир эфа – бир буюк къопкъа, я да ярым чувал.)

Сеа (Баш 18.6) – эфанынъ учьте бир къысмы, къарарнен 7 литрге тенъ кельген ольчю. (Бир сеа – бир буюк савут.)

Омер (Чыкъ 16.16, 36) – эфанынъ онда бир пайы, эки литрге тенъ кельген ольчю. (Бир омер – бир чанакъ.)

Къав (4 Пад 6.25) – къарарнен, эфанынъ йигирмиде бир пайы, бир литрге якъын кельген ольчю. (Бир къав – ярым чанакъ.)

1 хомер = 2 летек = 10 эфа = 30 сеа = 100 омер = 200 къав

Шингенлик ольчюлери

Кор (3 Пад 4.22) – эм шинген, эм сепильген шейлернинъ ольчюси. Бир кор, къарарнен, бир хомерге (200-220 литрге) тенъ келе эди. (Бир кор – беш чувал, я да беш чапчакъ.)

Бат (3 Пад 7.26) – Тевраттаки шинген шейлернинъ эсас ольчюси. Ехезкель китабында 45.11 бат эфагъа тенъ келе. Бу ольчю, къарарнен, 20-22 литрге якъын эди. (Бир бат – бир буюк къопкъа.)

Хин (Чыкъ 29.40) – бесе-белли, батнынъ алтыда бир пайы, я да 3,7 литр. (Бир хин – эки чанакъ.)

Лог (Лев 14.10) – хиннинъ он экиде бир пайы, къарарнен 300 мл этрафында шинген шейлернинъ уфакъ ольчюси. (Бир лог – бир кучюк бардачыкъ.)

1 хомер = 1 кор = 10 эфа = 10 бат = 60 хин = 720 лог

Агъырлыкъ ольчюлери

Къадимий заманларда пара ёкъ эди, эсаплашкъанда исе ольчюге коре я алтын, я даа эксериетнен кумюш тёлей эдилер. Окъумагъа къолай олсун деп, буюк микъдарларны косьтермек ичюн, метрик системасынынъ эквивалентлерини къулланалар. Эсас кумюш акъчаны (шекельни) бельгилемек ичюн, терджимеде «кумюш» сёзю къулланыла. Сноскаларда къадимий метиннинъ догърудан-догъру сёзлери бериле.

Киккар (Чыкъ 38.25) ве шекель – Теврат заманларындаки Сурие ве Фелестинде олгъан эсас ольчюлер. Бир киккар – 30 килодан бираз зияде, бир шекель –10 граммдан бираз зияде эди. Чешит ерлерде там эквивалентлер бири-биринден фаркъ этмек мумкюн эди, шунынъ ичюн бир киккарда къач шекель олгъаныны догъру тайинлемек къыйындыр, умумий оларакъ 3 000 – 3 600. (Бир киккар – бир чувал; бир шекель – бир кумюш.)

Мане (3 Пад 10.17; Узеир 2.69) – орта бир ольчю, бесе-белли, Вавилондан келе, къарарнен 0,5-0,6 килограмм.

1 киккар = 60 мане = 3 000 шекель

Шекель гъает къыйметли мадделерни ольчегенде, даа да кучюк парчаларгъа болюне эди:

Бека (Баш 24.22) – ярым шекель.

Гера (Чыкъ 30.13) – шекельнинъ 1/20 къысмы.

1 шекель = 2 бека = 20 гера

Эски Васиет деври хронологиясы

Эски Васиет деври хронологиясы (м.э. 2300 – 1050 с.)

Эски Васиет деври хронологиясы (м.э. 1050 – 400 с.)

Ибраим ве агъа-къардашларынынъ эвлятлары

Ибраим ве агъа-къардашларынынъ эвлятлары

Теврат ве Зебур китапларында олгъан Иса Месих акъкъында базы пейгъамберликлер ве оларнынъ беджерилюви

Пейгъамберликлер | | Пейгъамберликлернинъ беджерилюви

Баш 18.18 Ибраимден улу ве кучьлю халкъ асыл оладжакътыр; Ибраим вастасынен ер юзюндеки бутюн халкълар эйилик тападжакълар.

Иса, Ибраимнинъ эвляды олып, бутюн халкъларгъа хайыр этеджек

Фаал 3.25 Сиз исе пейгъамберлернинъ эвлятларысынъыз ве Алла баба-деделеринъизге берген васиетнинъ мирасчыларысынъыз. Алла Ибраимге айткъанына коре, ер юзюндеки бутюн халкълар онынъ эвляды ичюн яхшылыкъ кореджеклер.

Микъа 5.2 Сен де, Вифлеем-Эфрата, Ехуданынъ баш шеэрлери арасында кичик олсанъ да, сенден Мен ичюн Исраильнинъ Башлыгъы чыкъаджакъ. Онынъ тамырлары заманларнынъ башындан, эбедийликтен келип чыкъа.

Исанынъ догъгъан ери

Мт 2.1 Иса Еудие виляетининъ Вифлеем шеэринде догъгъан сонъ, шаркътан Ерусалимге тылсымджы алимлер кельдилер. (Лк 2.4-7 бакъ.)

Еш 7.14 Мына, Рабби Озю сизге алямет береджек. Бакъынъыз, къыз юклю олып, огъул догъаджакъ, адыны Иммануэл къояджакълар.

Исанынъ къыздан догъулувы

Мт 1.18 Иса Месих бойле догъды: Онынъ анасы Мерьем Юсуфкъа нишанлы эди. Амма оларнынъ никяхларындан эвель Мерьемнинъ Мукъаддес Рухтан бала беклегени белли олды. (Лк 1.26-35 бакъ.)

Йрм 31.15 РАББИ бойле дей: – Рама шеэринде бир сес эшитиле, агълав ве аджджы къыямет! Балалары артындан Рахель агълай, тынчланмагъа истемей; онынъ балалары ёкъ энди!

Сабийлернинъ ольдюрилюви

Мт 2.16 Ирод исе, тылсымджы алимлер оны алдаткъанларыны корип, пек ачувланды ве, олардан билип алгъан вакъыткъа коре, Вифлеемде ве онынъ этрафында эки яшына етмеген эписи огълан балаларны ольдюрмек ичюн аскер ёллады. (Мт 2.18 бакъ.)

Еш 9.1-2 Кечкен заманда Зевулун ве Нафталий топрагъы ашаланды, амма келеджек заманда денъиз ёлу, Иорданнынъ башкъа тарафында яткъан мемлекет ве халкълар яшагъан Галилея шуретли оладжакъ. Къаранлыкъта юрген халкъ буюк ярыкъ корьди! Олюм топрагъында, олюм кольгесинде яшагъан адамлар ичюн ярыкъ парылдады.

Исанынъ Галилеядаки хызмети

Мт 4.12-16 Иса Ягъянынъ апске алынгъаныны эшитип, Галилеягъа къайтып кельди. Назарет шеэринден кетип, Зевулун ве Нафталий топракъларында, Галилея голю янындаки Къафарнаум шеэринде ерлешти. Бойледже, Ешая пейгъамбернинъ сёзю эда олунды: Эй, Зевулун топрагъы ве Нафталий топрагъы, голь ёлунда, Иордан аркъасы! Чокъ миллетнинъ юрту Галилея! Къаранлыкъта яшагъан халкъ буюк ярыкъ корьди! Олюм топрагъында, олюм саесинде яшагъан адамлар ичюн ярыкъ парылдады.

Текр 18.15 Алланъ олгъан РАББИ сизинъ аранъыздан, агъа-къардашларынъыздан, сизге манъа ошагъан бир Пейгъамберни асыл этеджек. Оны динъленъиз.

Бекленильген Пейгъамбер

Юх 6.14 Адамлар, Иса косьтерген бельгини корип: – Керчектен де, бу – дюньягъа келеяткъан Пейгъамбердир, – дедилер.

Еш 53.3 Адамлар Оны ашалады, Ондан башыны чевирди. Азап чеккен, чокъ хасталыкъ корьген акъай эди. Бизлер Ондан бетимизни чевире эдик, адамлар Оны ашалады, ве биз Оны адам ерине саймай эдик.

Иса еудийлернинъ тарафындан ред этильди

Юх 1.11 О, Озюнинъкилерине кельди, лякин Озюнинъкилери Оны къабул этмеди. (Юх 5.43; Лк 4.29; 17.25; 23.18 бакъ.)

Еш 11.2 Онынъ ичинде РАББИнинъ Руху олып, Онъа акъыл ве анълав, насиат, кучь ве бильги береджек ве Алладан къоркъмагъа огретеджек. (Збр 44.8; Збр 11.3-4 бакъ.)

Исанынъ икмети

Лк 2.52 Иса осе эди. Яшы арткъанынен, икмети де арта эди. Исагъа Алланынъ ве адамларнынъ хайыры да чокълаша эди. (Лк 4.18 бакъ.)

Зек 9.9 Эй, Сион къызы, чокъ къуван! Къуванчтан къычыр, эй, Ерусалим къызы! Мына, сенинъ падишанъ санъа келе! О, къабаатсыз. О, къуртарув бере. О, алчакъгонъюлли, эшек устюнде, эшек баласы устюнде отура! (Еш 62.11 бакъ.)

Исанынъ Ерусалимге тантаналы кириши

Юх 12.13-14 Пальма терегининъ пытакъларыны алып, Оны къаршыламагъа чыкътылар ве кучьлю сеслернен къычырып башладылар: – Аллагъа шукюр! Раббининъ Ады иле Келеяткъанны, Исраильнинъ Падишасыны шуретленъиз! Иса бир яш эшекни тапып, устюне минди. (Мт 21.1-11; Юх 12.12 бакъ.)

Збр 40.10 Мен ишангъан достум биле, отьмегимни ашап, манъа къаршы табаныны котерди.

Иса достунынъ тарафындан сатылды

Мк 14.10 Шу арада, Исаны сатмагъа истеп, он эки шегиртинден бириси Иуда Искариот баш руханийлернинъ алдына барды. (Мт 26.14; Мк 14.43-45 бакъ.)

Збр 26.12 Яланджы шаатлар манъа къаршы баш котерди, агъызларындан зулум чыкъа, лякин душманларымнынъ къолуна мени берме.

Исаны яланджы шаатлар къабаатладылар

Мт 26.59-61 Исагъа олюм джезасыны бермек ичюн, баш руханийлер ве бутюн Юксек Шура Онъа къаршы ялан шаатлыкъ къыдырсалар да, чокъ адам ялан шаатлыкъ этселер де, тапып оламадылар. Сонъунда эки шаат сёзге чыкъып, бойле дедилер: – Мына бу адам: «Мен Алланынъ Сарайыны йыкъып, учь куньде кене къурып олурым», – деди.

Еш 53.7 Оны эзиетледи, къыйнадылар, О исе агъзыны ачмады. Оны къой киби соймагъа айдап кетирдилер, къозу юнь къыркъкъан адамнынъ алдында индемейип тургъан киби, О да агъзыны ачмады.

Иса Онъа къаршы айтылгъан къабаатлавларгъа джевап бермеди

Мт 26.62-63 Биринджи баш руханий еринден турып, Исагъа: – Сен не ичюн джевап къайтармайсынъ? Оларнынъ Санъа къаршы шаатларына не айтаджанъ? – деди. Иса индемеди. (Мт 27.12-14 бакъ.)

Еш 50.6 Мени ургъанларгъа аркъамны, сакъалымны алгъанларгъа янакъларымны ачтым. Ашаламакътан ве тюкюриктен бетимни къапатмадым.

Исаны котеклеп, устюне тюкюрдилер

Мк 14.65 Базылары Онъа къаршы тюкюре башладылар. Онынъ бетини къапатып, башына урдылар ве: – Пейгъамберлигинъни косьтер! – деп къычырдылар. Сонъ хызметчилер де Оны урмагъа башладылар. (Мк 15.17; Юх 19.1-3; 18.22 бакъ.)

Збр 68.5 Себепсиз мени кореджек козьлери олмагъанлар башымдаки сачлардан да чокъ олды. Манасыз манъа къаршы чыкъкъанлар, меним душманларым кучьке кирди. Мен ич бир шей алмагъан олсам да, къайтарып бермеге меджбур этелер.

Исадан себепсиз нефретлендилер

Юх 15.24-25 Эгер Мен оларнынъ арасында башкъалары асыл япып оламагъан ишлерни япмагъан олсам, оларда гуна олмаз эди. Энди исе ишлеримни корип, Мени де, Бабамны да кореджек козю олмады. Лякин себепсиз Мени кореджек козьлери къалмагъаны акъкъында Къанунында язылгъан сёзлер беджерильмек керек.

Еш 53.4-5 «О хасталыкъларымызны Озюне алды, дертлеримизни Озь омузларына къойды». Бизлер исе, Оны Алла урды ве джезалады, деп тюшюндик. Амма О гуналарымыз ичюн яраланды, къабаатларымыз ичюн урулып къырылды. Бизде тынчлыкъ-аманлыкъ олсун деп, джеза Онынъ устюне тюшти, Онынъ яраларынен бизлер яхшы олдыкъ.

Иса Озюне башкъа адамларнынъ хасталыкъларыны алды

Мт 8.16-17 Акъшам устю Исанынъ алдына джин ургъан бир талай адамларны кетирдилер. Иса Озь сёзюнен арам рухларны къувып чыкъарды ве эписи хасталарны тедавийледи. Бойледже, Ешая пейгъамбер ярдымынен айтылгъан сёзлери беджерильди: «О хасталыкъларымызны Озюне алды, дертлеримизни Озь омузларына къойды».

Еш 53.12 Шунынъ ичюн буюклернинъ арасында Онъа бир пай береджегим, кучьлю адамларнен гъаниметни болюшеджек. О, джаныны олюмге берди, джинаетчилернен бир сайылды, устюне чокъ адамларнынъ гуналарыны алды, джинаетчилер ичюн ялварды.

Исаны гуналыларнен берабер хачкъа мыхладылар

Мт 27.38 Исанен даа эки айдутны – бирисини онъ тарафында, экинджисини сол тарафында хачкъа мыхлап къойдылар.

Збр 21.17 Мына, копеклер мени сарып алды; ачувлы сюрю этрафымны сарды, олар къолларымны ве аякъларымны тештилер.

Исанынъ къолларыны ве аякъларыны тештилер

Юх 20.27 Сонъ Томагъа бакъып: – Пармагъынъны мында къой, Меним къолларыма бакъ. Къолунъны узат да, оны багърыма къой. Энди имансыз олма, иманлы ол! – деди. (Юх 19.37; 20.25-26 бакъ.)

Збр 21.7-9 Лякин мен акъай дегиль, къуртым мен; адамлар мени масхара эте, халкъ исе менден игрене. Мени корьген эр кес мени мыскъыллай, башларыны саллап, менден нефретленип, лаф этелер: «О, РАББИге ишанды! РАББИ оны сакъласын! РАББИ ондан разы олса, оны къуртарсын!»

Исаны масхара этип, акъаретледилер

Мт 27.39-40 Кечип кетеяткъанлар башларыны саллап, Исагъа куфюр сёзлер айта эдилер: – Эй, Сен, Алланынъ Сарайыны йыкъкъан ве учь кунь ичинде къургъан адам! Озюнъни къуртарса! Эгер Сен Алланынъ Огълу олсанъ, хачтан тюшсе! (Мт 27.41-44; Мк 15.29-32 бакъ.)

Зек 12.10 Давутнынъ союна ве Ерусалимде яшагъанларгъа исе мерамет ве ярдым рухуны ёллайджагъым. Олар Онъа, озьлери тешип ольдюрген инсангъа бакъаджакълар ве Онынъ ичюн, бирден-бир ольген огълу артындан агълагъанлар киби, агълайджакъ, ольген биринджи догъгъан балагъа киби янаджакъ.

Исанынъ багърыны тештилер

Юх 19.34 Лякин аскерлерден бири Исанынъ багърыны мызракънен тешти. Шу дакъкъасы Онынъ багърындан къан ве сув акъып чыкъты.

Збр 21.19 Урбаларымны озьара болелер, кийимлерим ичюн джереп чекелер.

Аскерлер джереп чекип, Исанынъ урбаларыны пайлаштырдылар

Мк 15.24 Бундан сонъ Исаны хачкъа мыхлап астылар ве, джереп чекип, ким не аладжакъ деп, Онынъ урбаларыны пайлаштырдылар. (Юх 19.24 бакъ.)

Збр 33.21 Кемиклерининъ ич бириси сынмасын деп, О, оларнынъ эписини сакълар. | Исанынъ кемиклерини сындырмадылар | Юх 19.33 Исанынъ янына барып, Онынъ энди ольгенини корьдилер ве балдырларыны сындырмадылар.

Еш 53.9 Оны яман адамларнен мезаргъа къоймагъа ниетлендилер, лякин зенгиннинъ янында джыйылгъан эди. О ич бир яман шейни япмады, агъзындан ялан чыкъмады.

Исаны зенгин адамнынъ къабринде джыйдылар

Мт 27.57-60 Акъшам Ариматея шеэринден олгъан Юсуф адлы бир зенгин адам кельди. О да Исанынъ шегирти эди. Пилатнынъ огюне барып, Исанынъ беденини сорады. Пилат беденни онъа берильмесини буюрды. Юсуф джесетни алып, темиз кетен безге сарды ве озюнинъ къаяда оюлгъан янъы къабринде дефн этти. Къабирнинъ агъзыны балабан бир ташнен къапатып, кетти.

Збр 15.10 Сен олюлер дюньясында джанымны ташлап кетмезсинъ, Озь азизинъе мезарда чюрюмеге ёл бермезсинъ. (Мт 16.21 бакъ.)

Исанынъ тирилюви

Мт 28.9 Апансыздан оларнынъ къаршысына Исанынъ Озю чыкъып: – Мерабанъыз! – деди. Къадынлар Онынъ янына чапып бардылар ве аякъларыны къучакълап, теменна эттилер. (Лк 24.36-48 бакъ.)

Збр 67.19 Сен юксекликке котерильдинъ, эсирлерни эсирге алдынъ, инсанларнынъ ве исьянджыларнынъ бахшышларыны къабул эттинъ. РАББИ-Тааля анда яшасын!

Исанынъ кокке котерилюви

Лк 24.50-51 Иса шегиртлерини шеэрден тышарыгъа чыкъарып, Бетаниягъадже алып кельди. Анда эллерини котерип, оларгъа хайыр дувасыны окъуды. Дува окъугъанда, олардан узакълашып, кокке котерильди. (Фаал 1.9 бакъ.)

Хариталар

Хариталар

1. Хариталар
2. Къадимий Девир
3. Мысырдан Чыкъыш Ёлу
4. Фелестин Иса Месих Яшагъан Заманда
5. Ерусалим Иса Месих Яшагъан Заманда

6. Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих Яшагъан Заманда

7. Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни Даркъатмакъ Ичюн Япкъан Биринджи Сефери

8. Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни Даркъатмакъ Ичюн Япкъан Экинджи Сефери

9. Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни Даркъатмакъ Ичюн Япкъан Учюнджи Сефери

10. Эльчи Павелнинъ Римге Сефери

Хариталар

Къадимий девир

Мысырдан чыкъыш ёлу

Фелестин Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

Эльчи Павелнинъ Римге сефери

Къадимий девир

Къадимий девир

Мысырдан чыкъыш ёлу

Мысырдан чыкъыш ёлу

Фелестин Иса Месих яшагъан заманда

Фелестин Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

Эльчи Павелнинъ Римге сефери

Эльчи Павелнинъ Римге сефери

Table of Contents

Мукъаддес Китап

Тарихий Китаплар

- Къадылар

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21

Алланынъ Адлары

Сёзлюк

Абдест
Ад
Азиз
Акъсакъал
Алланынъ Къозусы
Алланынъ Огълу
Алланынъ Падишалыгъы (Кок Падишалыгъы)
Алланынъ Сарайы
Алланынъ Шурети
Алоэ
Альфа ве Омега
Алямет
Аманлыкъ (селямет)
Амин
Арес-тёпе
Афталар Байрамы
Ахирет куню
Аштан-сувдан вазгечюв
Байрамлар
Баш руханий
Бельги (алямет)
Берекет Байрамы
Беэльзебул
Биринджи Махсул Байрамы
Вавилон
Васиет
Васиет Сандыгъы
Васиетнинъ таш левалары
Галилея
Давут
Давутнынъ Огълу
Денъиз хавузы
Дженнет
Джеэннем
Дин къардашлары
Еудие
Еудий
Еудийлер
Ёл (Раббининъ Ёлу, Алланынъ Ёлу)
Иблис
Ибраим
Иманлылар топлашувы
Император
Инджиль
Инсан Огълу
Инсафлыкъ
Ирод
Иса
Исраиль
Керувлар
Кинаели икяе
Кок Падишалыгъы
Корюшюв Чадыры
Къадимий арамий тили
Къадимий еудий тили
Къадимий юнан тили
Къандиль
Къанун (Мусанынъ Къануны, Теврат)
Къанун оджалары
Къокъулы шейлер. Алоэ
Къуванчлы Хабер
Къурбан ери
Къурбан чалув ве бахшыш кетирюв
Къуртарыджы
Къуртулыш
Лепра хасталыгъы
Либан
Маясыз Пишкен Пите Байрамы
Мелеклер
Мелкиседек
Месих
Месихнинъ душманы
Месихчи
Мескен (Корюшюв Чадыры)
Мукъаддес (азиз)
Мукъаддес Рух
Мысыр
Мюр
Нух
Одев (одеме)
Одеме Куню
Олюлернинъ дюньясы
Он пайда бир пай
Пейгъамбер
Песах
Понтий Пилат
Пут
Раатлыкъ куню
Равви (Раввуни)
Рим
Руханийлер
Саддукийлер
Салым топлайыджы
Самарие
Саре
Синагога
Синай
Сион
Сувгъа батырылып чыкъув
Сулейманнынъ Эйваны
Теврат
Теклиф пителери ичюн стол
Тери хасталыгъы (лепра хасталыгъы)
Тёвбе этюв
Фериселер
Хайыр
Хач
Чалашлар Байрамы
Шейтан (Иблис, Беэльзебул)
Эбедий омюр
Эзов оту
Эльчи
Элял
Эски Васиет
Эфод
Юбилей йылы
Юксек Шура
Ягълав
Язы (Язылар)
Якъуп
Якъын адам
Янъы Васиет
Узунлыкъ ольчюлери
Сепильген шейлернинъ ольчюлери
Шингенлик ольчюлери
Агъырлыкъ ольчюлери
Эски Васиет деври хронологиясы
Ибраим ве агъа-къардашларынынъ эвлятлары

Теврат ве Зебур китапларында олгъан Иса Месих акъкъында базы пейгъамберликлер ве оларнынъ беджерилюви

Хариталар

- Хариталар
- Къадимий девир
- Мысырдан чыкъыш ёлу
- Фелестин Иса Месих яшагъан заманда
- Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

- Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

- Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

- Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

- Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

- Эльчи Павелнинъ Римге сефери